184 هشتهزار نيروى جديد به سپاه ابننمير، سران توّابين از جمله سليمانبنصرد خزاعى، مسيببننجبه و عبداللهبنوال و عدّهاى ديگر كشته شدند. پس از آن، رفاعةبنشداد، بقاياى سپاه را جمعآورى كرد و شبانه به كوفه بازگشت. بدين ترتيب، نهضت توّابين كه از سال 61 ق آغاز شده بود، در سال 65 ق بدون هيچ دستاوردى پايان يافت. 1
ب) قيام مختار
مختار از شيعيان معروف كوفه بود كه طى سالهاى 66-67 ق قيامى را بر ضدّ بنىاميّه ترتيب داد و از قاتلان سيّدالشّهدا(ع) انتقام گرفت. از زندگى مختار آگاهى چندانى در دست نيست؛ جز آنكه وى در طائف در خاندان ثقيف سكونت داشت و سپس در زمان خليفۀ دوم، همراه پدر به مدينه رفت و در آنجا تربيت يافت. فردى شجاع، فصيح، زيرك، صاحب انديشه و رأى و دوستدار اهلبيت(عليهم السلام)بود. پدرش ابوعبيد ثقفى، از فرماندهان شجاع اسلام به شمار مىرفت و در فتح عراق كشته شد. 2
وقتى مسلمبنعقيل وارد كوفه شد، ابتدا در منزل مختار اقامت گزيد؛ امّا پس از آنكه اوضاع به نفع ابنزياد تغيير كرد و محلّ اختفاى او معلوم شد، به خانۀ هانىبنعروه رفت. مختار هنگام قيام مسلم در شهر حضور نداشت و چون به كوفه بازگشت، از سوى مأموران ابنزياد دستگير و زندانى شد؛ ولى پس از حادثۀ كربلا با دخالت شوهر خواهرش - عبداللهبنعمر - آزاد شد. آنگاه وى به طائف رفت و چندى در آنجا اقامت كرد. سپس عازم مكه شد و در آنجا با ابنزبير دست بيعت داد، مشروط بر اينكه در امور حكومت شريك او باشد. همزمان شهر مكه به محاصرۀ شاميان درآمد و او در كنار ساير مردم و خوارج به دفاع از حرم پرداخت؛ امّا به سبب بىتوجّهى ابنزبير رهسپار كوفه شد. 3