117فراخواند؛ ولى اين بار مردم اظهار خستگى كردند و بهرغم تأكيد و حتّى سرزنش امام(ع)، در نخيله حاضر نشدند. 1
دربارۀ تاريخ جنگ صفّين، حكميّت، شمار لشكريان امام(ع) و معاويه و نيز كشتههاى طرفين، نظرهاى متفاوت و گاه اغراقآميزى مطرح شده است. ماجراى صفّين از ربيعالاخر سال 36 ق آغاز شد و پس از توقّفى يكماهه در محرّم سال 37 ق، در ماه صفر همين سال ادامه يافت و بعد از چهل روز به حكميّت منجر شد. نشست حكميّت نيز در ربيعالاول يا رمضان سال 38 ق در محلّى به نام دومةالجندل برگزار شد. در سپاه هشتادهزار نفرى امام(ع)، هفتاد تن بدرى، هفتصد نفر از حاضران در ماجراى بيعت رضوان و چهارصد مهاجر و انصار حضور داشتند. در لشكر معاويه نيز كه شمار آن به صدوبيست هزار نفر مىرسيد، فقط دو نفر انصارى بودند. در اين جنگ، هفتادهزار نفر كشته شدند كه چهلوپنج هزار تن از آنان شامى و بقيّه كوفى بودند. 2
ج) واقعۀ نهروان
پس از پذيرش حكميّت از سوى على(ع)، افرادى از قبيلۀ بنىمراد، بنىراسب و بنىتميم با سر دادن شعار «لاحكم الّا لله»، با هرگونه حكميّت غيرالهى مخالفت كردند و از آن حضرت خواستند تا از پذيرش حكميّت كه منجر به كفر او شده است، توبه كند؛ ولى امام(ع) اعلام داشت كه بر پيمان خود استوار است و بيشتر سپاه نيز موافق جنگ نيستند. اين افراد كه دوازدههزار نفر بودند، در راه بازگشت از صفّين، به منطقۀ حروراء
در نيم فرسنگى كوفه رفتند و گروه حروريّه يا خوارج را تشكيل دادند. 3
اعتراض خوارج تا شش ماه ادامه يافت و طى اين مدّت، مذاكراتى نيز ميان آنان