363

7. سعى، تردد بين خوف و رجا

سعى ميان صفا و مروه را به تردد بين خوف و رجا تأويل كرده‌اند. از اين رهگذر، بنده راستين خداوند هم خوف از دوزخ دارد و هم اميد به بهشت. چنين انسانى نَه يكسره در اميد است تا در دام غرور و خودبينى گرفتار شود و نه يكسره غرق در خوف و هراس است تا از رحمت خدا نااميد شود و انگيزه سعى و تلاش در او از بين برود. اعتدال آن است كه خوف و رجا باهم باشد؛ يعنى بنده معتدل به همان اندازه كه از خدا خوف دارد، به همان ميزان نيز به او اميدوار است.

امام سجّاد(ع) در بيان نورانى خويش به شبلى فرمود:

اسَعَيت بَينَ الصَّفا وَ المَروَةِ وَ مَشَيتَ وَ تَرَدَّدتَ بَينَهما؟ قالَ: نَعَم. قال لَه: نَوَيْتَ أَنَّكَ بَينَ الرَّجاءِ وَ الْخَوفِ؟ قالَ: لا. قالَ: فَما سَعَيْتَ وَ لا مَشَيْتَ وَ لا تَرَدَّدْتَ بَينَ الصَّفا وَ الْمَروَةِ. ¹

آيا ميان صفا و مروه، سعى كردى و بين آن دو گام برداشتى؟ گفت:

آرى. پرسيد: آيا توجه داشتى كه ميان بيم و اميد هستى؟ گفت: نه.

پس، نه سعى كرده‌اى، نه راه رفته‌اى و نه ميان صفا و مروه رفت و آمد كرده‌اى.

خداى سبحان، كسانى را كه از پايان كار خود هراسان و به لطف حق اميدوارند، اين چنين مى‌ستايد:

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّيْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لاٰ يَعْلَمُونَ (زمر: 9)

[آيا چنين كسى باارزش است] يا كسى كه در ساعات شب به عبادت مشغول است و در حال سجده و قيام، از عذاب آخرت مى‌ترسد و به رحمت