135 رو به حرم كن كه در آن خوش حريم

هست سيه‌پوشْ نگارى مقيم
صحن حرم، روضه خُلد برين
او به چنان صحن، مربع‌نشين
قبله خوبان عرب، روى او
سجدۀ شوخان عجم، سوى او ¹

1. هندسه كعبه

چشم‌نوازى كعبه را تنها در زيبايى معنوى آن نبايد جست‌وجو كرد كه هندسه ظاهرى آن نيز زيباست و بر شكوهش دامن مى‌زند. «هندسه ظاهرى كعبه، نماد «بيت‌المعمور» و «عرش» خداست و همانند آنها، بر چهار ركن، استوار است. از امام‌صادق(ع) پرسيدند: «چرا كعبه به اين نام ناميده شد؟» فرمود: «چون مربع مى‌باشد». پرسيدند: «چرا مربع است؟» فرمود: «چون كعبه محاذى با بيت‌المعمور است و بيت‌المعمور، مربّع است». پرسيدند: «چرا بيت‌المعمور مربّع است؟» فرمود: «چون محاذى با عرش خداست و عرش خدا مربّع است». پرسيدند: «چرا عرش مربع است؟» فرمود: «چون شمار كلماتى كه عرش بر روى آنها بنا گرديده چهار است: «

سُبحانَ اللهِ والحَمدُللهِ وَ لا الهَ الَّا اللهُ واللهُ اكبَر ». ²

برپايه اين روايت، كعبه از بيت‌المعمور كه از عرش متنزل است، فرود آمده و در اين جهانِ خاكى، تجلّى يافته است. همچنين راز «تربيع» در عوالم سه‌گانۀ «طبيعت» (كعبه در زمين) و «مثال» (بيت‌المعمور در جهان فرشتگان) و «عقل» (عالم عرش الهى)، تربيع كلماتى است كه بر تنزيه و تحميد و تهليل و تكبير دلالت دارد.

گرچه برخى تحليل‌ها در بيان راز نامگذارى كعبه، به معناى لغوى آن نظر دارد؛ مانند اينكه گفته‌اند: خانه خدا را به دليل شكل مكعب‌گونه آن، كعبه ناميده‌اند؛ يا اينكه چهار ديوار دارد و از هر طرف برجسته است، آن برآمدگى‌ها را «كعب» مى‌گويند؛