222مورد توجه فقها و محدثين ما بوده است و به حل آن پرداختهاند.
محدث بزرگ، مرحوم «شيخ حر عاملى» در مقام جمع اين روايات مىگويد: «روايت پيامبر(ص) (كه حج اغنيا را تجارت مىداند) بر بطلان حج دلالت ندارد و در مقام نكوهش نيست بلكه صرفا جنبه اخبارى دارد و يا در مقام نكوهش كسانى است كه به قصد تفرج و تجارت به حج مىروند و يا بيانگر كراهت آميختن سفر حج به تجارت و امثال آن مىباشد.
در هر حال مسلم است كه هر عبادتى، اگر با انگيزه مادى و بدون قصد تقرب انجام شود، نه تاثير معنوى دارد و نه مسقط تكليف است و حج نيز چنين است. فلسفه بنيادين حج آهنگ خدا و آخرت و انقطاع از خلق و پيوستن به حق است و ابراهيموار از همه تعلقات رهيدن و از زندان طبيعت خلاص شدن. بنابراين بر حجگزاران است كه اين سفر معنوى و الهى را با مقاصد دنيوى و مادى نيالايند و معنويت حج را كمرنگ نكنند. وظيفه روحانيون و راهنمايان اين است كه زائران خانه خدا و مسافران ديار وحى را پيش از سفر و در سفر، به فلسفه حج توجه دهند و تفهيم كنند زائرى كه پس از عمرى انتظار، توفيق حج يا عمره به دست آورده، دريغ است كه لحظههاى شيرين و گرانقدر اين سفر روحانى را خرج بازار و خيابان و سرگرمى كند و به داد و ستد و سود و سودا بپردازد. به خصوص آنكه برخى حركات زننده در انظار حجاج كشورهاى ديگر براى زائران ما موجب وهن است و بايد از آن بهطور جدى پرهيز نمود. غرض از اين تذكر اين نيست كه بعد اقتصادى حج ناديده گرفته شود كه «هر سخن جايى و هر نكته مقامى دارد.»
كسب و تجارت در حج و عمره براى برخى از زائران و غير زائران امرى ضرورى است كه در روايات هم بدان مثال زده شده است. زائرانى كه قوام معيشت و تامين زندگىشان به خريد و فروش و استفاده از اين بازار بستگى دارد. بسيارى از زائران كه در حوالى مكه و مدينه زندگى مىكنند و در موسم حج حاضر مىشوند، مردمى هستند فقير و توشه سفر آنان همان است كه به هنگام موسم، در خريد و فروش به دست مىآورند و يا ذخيره مخارج خانواده خود، در طول سال مىكنند. براى آنها كسب و تجارت موضوعيت دارد و برخى رانندگانى هستند كه اجير مىشوند و در ضمن خدمت حجاج مناسك حج را نيز انجام مىدهند. برخى خدمهاى هستند كه به بركت خدمت، توفيق مناسك را نيز به دست مىآورند. آمار اينگونه زائران به صدها هزار بالغ مىگردد و همه ساله چنين زائرانى در موسم حضور دارند. شارع مقدس اسلام راه را بر ايشان نبسته و علاوه بر اينكه خدمات اين زائران به زائران ديگر نيز در برگزارى حج لازم و در مجموع خدمات متقابل اين گروهها در سفر پر مشقت حج اجتنابناپذير است و منافى با عبادت و قصد تقرب هم نيست.
لازم به يادآورى است كه درباره امور بازرگانى و اقتصادى در مراسم حج، بايد بهطور ضمنى گفتگو به عمل آيد و آن چنان نباشد كه بر جنبههاى معنوى مقدم گردد و در اولويت قرار گيرد و