108اسلام بود. آن بود كه با يك جمعيت كم، دو تا امپراتورى 1 را از بين برد. آن مجد اسلام بود، نه براى كشورگشايى؛ براى آدمسازى. 2
3. فرهنگ و اقتصاد حج
امروزه كاملا پذيرفته شده است كه توسعه پيش از آنكه بر منابع مالى و ثروت متكى باشد، بر مبانى و سرمايههاى فرهنگى استوار است؛ به عبارت ديگر توسعه و پيشرفت اقتصادى در هر كشورى به اصول فرهنگى نياز دارد كه بدون آن، توسعه بسيار به دشوارى و كندى پيش مىرود. بنابراين قبل از برنامههاى توسعه اقتصادى يا همزمان با آن بايد به پيشنيازهاى فرهنگى توسعه توجه كرد. 3 اگر با ديدى كلان به مسائل جهان اسلام بپردازيم، خواهيم ديد يكى از موانع توسعه در كشورهاى اسلامى به اين موضوع برمىگردد. جامعهشناسى تاريخى كشورهاى اسلامى نشان مىدهد كه اين كشورها علىرغم برخوردارى از منابع سرشار طبيعى و انسانى و فرهنگ غنى اسلامى، به دليل تلاشهاى استعمارگران و دشمنان اسلام، از مبانى فرهنگى توسعه و كمال كه براساس آن مسلمانان در ابتدا به سرعت توانستند تمدنى عظيم بنا نهند و تمدنهاى معاصر را به چالش بكشند، دور افتادهاند.
امام خمينى ضمن توجه به اين اصول مهم، بخش مهمى از ابعاد اقتصادى پيامهاى خود را به موضوعات فرهنگى توسعه اقتصادى مسلمانان اختصاص مىدهد و از اين طريق آنها را به توسعهاى پايدار فرامىخواند. در اين بخش ظرفيتهاى فرهنگى حج در توسعه اقتصادى را از ديدگاه امام خمينى بررسى مىكنيم.
الف) روشنگرى واطلاعرسانى
حضرت امام در راستاى مبانى فرهنگى توسعه در پيامها و سخنرانىهاى خود با روشنگرى درباره مسائل جهان اسلام، سعى كرده است آنها را به اين مسائل آشنا كند تا در مسير توسعه و ترقى جوامع خود، گام بردارند. اين امور را مىتوان در موارد زير خلاصه كرد:
- وجود امكانات و ذخائر غنى طبيعى در كشورهاى اسلامى 4؛
- علل عقبماندگى مسلمانان و درس عبرت گرفتن از گذشته 5؛