121به‌وسيله عالم، از نظر اسما و صفات، به خدا علم پيدا مى‌كنيم و انسان كامل، عالمى كلى است كه به‌وسيله آن، اسم‌الله، جامع اسماء، معلوم مى‌شود. انسان كامل، كتاب الهى و نسخه عالم كبير است، همان‌گونه كه در ديوان منسوب به امام علي(ع) آمده است:

دوائك فيك و ما تشعر

ودائك منك و ما تبصر
وتزعم انك جرم صغير
وفيك انطوى العالم الأكبر ¹
فانت الكتاب المبين الذي
بأحرفه يظهر المضمر
انسان كامل از نظر روح و عقل، كتابى عقلى است كه «ام الكتاب» خوانده مى‌شود. از نظر قلبش، كتاب لوح محفوظ است و از جهت نفسش، كتاب محو و اثبات است و همان‌گونه كه حق در همه موجودات سريان دارد، انسان كامل نيز در جميع موجودات جارى است. اين، همان سفر سومى است كه عارف از حق به سوى خلق مى‌آيد با حق. در اين سفر است كه كمال او به نهايت مى‌رسد تا اينكه حق‌اليقين براى او حاصل مى‌شود:

الإنسان الكامل لابّد أن يسري في جميع الموجودات كسريان الحق فيها و ذلك في السفر الثالت الذي من الحق إلى الخلق بالحق وعند هذا السفر يتمّ كماله وبه يحصل له حق اليقين. ²

انسان كامل يعنى انسانى كه تمام كمالات انسانى در او جمع است يكى است و آن، بدين معناست كه مظهر جميع كمالات الهى و موصوف به تمام صفات جمالى و جلالى است، مگر وجوب ذاتى كه در غير ذات