38روحدار را مىبيند. زندگى اجتماعى كه در آن ايمان نفوذ كرده است را مىبيند و لذت مىبرد. وجدانش بيدار مىشود كه اگر تلاشگر است، براى يك نظام عالى تلاش مىكند.
... هر مسلمانى مىتواند در مراسم حج يكى از نقشهاى مؤثر ايمان را در ايجاد نظام اجتماعى، با چشم ببيند. روابط با يكديگر در مراسم حج از هر نظر روابطى است كه بيش از هر چيز تحت تأثير ايمان افرادى كه دور هم جمع شدهاند قرار دارد و در پرتو چنين ايمانى است كه تجاوز، تعدى، جلوهگرى، دگرخواهى در رفتار انسان بسيار كم ديده مىشود. انسان در آنجا مىتواند با خودش بينديشد كه اگر جامعهاى بزرگ همواره تحت تأثير چنين ايمانى زندگى كند، وضع روابط اجتماعى، محبت، برادرى و غمخوارى در زندگى بهتر مىشد. 1
در اين ديدگاه اجتماعى، حج گرچه در وهله نخست مجموعهاى از عبادتهاى ساده و پراكنده است كه هيچ نقطه مشتركى در آن يافت نمىشود، ولى در حقيقت، حج مجموعه و منظومهاى از اسرار و مصالح عمومى و اجتماعى است كه بدون تفكر و تدبر نمىتوان آن را درك كرد.