57

اقسام نسبت و استناد فعل

علماى علم معانى گفته‌اند كه اسناد بر دو قسم است:

الف) حقيقى؛

ب) مجاز.

اسناد حقيقى عبارت است از اسناد فعل به كسى يا چيزى كه نزد متكلم آن فعل براى اوست در ظاهر مثل قول شخص مؤمن: خداوند سبزى را روياند.

اسناد مجازى عبارت است از اسناد فعل به كسى يا چيزى كه نزد متكلم آن فعل براى او نيست، با وجود قرينه‌اى كه دلالت كند بر اينكه اسناد مجازى مى‌باشد؛ مثل اسناد و نسبت به زمان و مكان يا سبب.

در مثال: (امير شهر را ساخت) بناء در حقيقت فعل بنّاست ولى چون امير سبب و آمر بوده لذا فعل بنّايى به او مجازاً نسبت داده شده است.

و قرينه گاهى لفظى است و گاهى معنوى. تفتازانى در احوال اسناد خبرى در مورد قرينه معنوى مى‌گويد:

وانبت الربيع البقل، فمثل هذا الكلام اذا صدر عن الموحد يحكم بانّ اسناده مجاز؛ لانّ الموحد لايعتقد انّه الي ما هو له. ¹

روياند بهار سبزى را، پس مثل اين كلام چون از موحد صادر شود حكم مى شود به اينكه اسناد آن مجازى است؛ زيرا موحد اعتقاد استقلالى و حقيقى به آن ندارد.