182وقتى مفهوم لفظ، هر دستاورد انسان است، ورود آن در موردى خاص، مفهوم آن را تخصيص نمى‌زند و دايرۀ مفهوم عام آن را محدود نمى‌سازد. اينك مرورى بر روايات در اين مورد داشته باشيم:
1- وجوب خمس در معدن از باب غنيمت
اهل‌سنت متفقند كه در ركاز (گنجينۀ طلا و نقره) خمس است و در معادن اختلاف دارند و حنفيه و مالكيه در آن به وجوب خمس قائل‌اند و شافعيه و حنبلى‌ها به يك‌چهلم. حنفى‌ها در وجوب خمس در معادن، به قرآن و سنت و قياس استدلال كرده و آيۀ «وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ » را ذكر كرده و معدن را غنيمت شمرده‌اند و از سنت هم به اين حديث نبوى كه فرموده است: در عجماء و بئر و معدن چيزى بر عهده نيست، ولى در ركاز خمس است ركاز شامل معدن و گنج مى‌شود، چون در جايى نهان است، چه از سوى خدا يا مخلوق.
از مجموع روايات اهل سنت برمى‌آيد كه خمس در چهار مورد واجب است:
گنجينۀ طلا و نقره، گنج، معدن، جواهرات دفن شده. از صحابه كسانى همچون ابن‌عباس، ابوهريره، جابر، عبادة بن صامت، انس بن مالك، وجوب خمس در اين موارد را روايت كرده‌اند. 1
به روايت جابر بن عبداللّٰه، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «در حيوان چرنده، در چاه و در معدن چيزى نيست، ولى در ركاز خمس است.» شعبى گفته است:
ركاز، گنج معمولى است. 2