277است. به چهار نكته به عنوان يادگارى اين سفر اشاره مىكنم:
1. مهمترين ادب حج. 3. مهمترين اخلاق حج.
2. مهم ترين آفت حج. 4. مهمترين بركت حج.
1. مهمترين ادب، معرفت و شناخت است. عملى بيشتر بها دارد كه معرفت بيشترى پشتوانۀ آن باشد. وقتى از پيامبر صلى الله عليه و آله پرسيدند كه مقصود از «أَحْسَنُ عَمَلاً»* در «لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» 1* چيست؟ فرمود: «أحسنكم عقلاً».
2. مهمترين آفت حج، به تعبير دقيق حضرت امام، خودبينى و خودخواهى است.
يكى از مهمترين فلسفههاى حج، نجات انسان از خودبينى و تكبر و هواپرستى است. هر كس به تناسب حال خودش ممكن است دچار خودبينى باشد. در كوى ما شكسته دلى مىخرند و بس بازار خود نمايى از آن سوى ديگر است
با ديدۀ خودبين نتوان ديد خدا را.
ممكن است شيطان اينجا هم دست از سر ما برندارد. طواف رمز آن است كه دور خدا بگردد، نه دور خودت.
3. مهمترين اخلاق حج. امام باقر عليه السلام در روايتى بيان كرده كه اگر كسى اين اخلاق را در حج نداشته باشد، حجّش فايدهاى ندارد: «لا يعبأ بمن يَؤم هذا البيت إذا لم يكن فيه ثلاث خصال: ورع يحجزه عن معاصي الله، حلم يملك به غضبه، حسن الصحابة لمن صحبه».
در دعاى امام سجاد عليه السلام آمده است: «وأنا أقلّ الأقلّين وأذلّ الأذلّين، بل مثل ذرّة بل أقلّ» كمتر از ذره، يعنى هيچ. يكى از علاجهاى ريشۀ عصبانيت اينكه آدمى خود را نبيند.
4. مهمترين بركت حج، نورانيت دل است كه ان شاء الله نصيب همۀ ما بشود. وقتى نور معرفت آمد، يا «الله گفتن» معنى پيدا مىكند.