378بپيوندند و اين گونه آشنائى به حقيقت اسلام، مقدمات فتح مكه را پى‌ريزى كرد و موجب شد كه پايگاه عظيم بت‌پرستى؛ بدون كوچكترين مقاومت، به تصرف مسلمانان درآيد و مردم دسته دسته به آئين اسلام وارد شوند. چنان كه در حوادث سال هشتم، به طور مشروح خواهد آمد. اين پيروزى بزرگ، نتيجۀ تماس‌هاى نزديك، از بين رفتن ترس و وحشت، آزادى دعوت و تبليغ اسلام مى‌باشد.
3 - تماس نزديك سران شرك به هنگام بستن پيمان با پيامبر صلى الله عليه و آله ، بسيارى از عقده‌هاى روحى آنان را گشود.
زيرا اخلاق عظيم پيامبر صلى الله عليه و آله و نرمش و تحمل او در برابر سختگيرى طرف، و تلاش‌هاى صادقانۀ او براى حفظ صلح، ثابت كرد كه او سرچشمۀ خلق عظيم انسانى است.
ارزيابى پيمان از اينجا معلوم مى‌گردد: هنوز پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به مدينه نرسيده بود كه سورۀ فتح كه نويد پيروزى براى مسلمانان مى‌داد، نازل گرديد، و اين كار را مقدمۀ پيروزى ديگرى كه همان فتح مكه است تلقى نمود.
چنانكه مى‌فرمايد: إِنّٰا فَتَحْنٰا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً.
قريش براى الغاى يكى از مواد، اصرار مى‌كنند
چيزى نگذشت كه حوادث تلخ، قريش را وادار كرد كه از پيامبر صلى الله عليه و آله درخواست كنند كه مادۀ دوم را لغو كند.
همان ماده‌اى كه خشم ياران پيامبر صلى الله عليه و آله را برانگيخت و پيامبر صلى الله عليه و آله روى سختگيرى فوق العادۀ «سهيل» زير بار آن رفت. آن ماده اين بود كه: «حكومت اسلام موظف است، فراريان مسلمان قريش را به حكومت مكه تحويل دهد، ولى قريش موظف نيستند كه فرارى مسلمانان را به خود آنها تحويل دهند». اين ماده در آن روز خشم گروهى را برانگيخت، ولى پيامبر صلى الله عليه و آله با چهرۀ باز آن را پذيرفت و فرمود: خداوند براى ضعفاى اسلام كه اسير چنگال قريش هستند، راه نجاتى فراهم مى‌سازد. اينك راه نجات، و علت لغو شدن اين ماده:
مسلمانى به نام «ابو بصير»، كه مدت‌ها در زندان مشركان به سر مى‌برد؛ با تدابير مخصوصى به مدينه گريخت.
دو شخصيت بزرگ به نام «ازهر» و