376شد ابو جندل همراه پدر خود به مكه بازگردد، و به عنوان دلجويى به آن مسلمانِ اسير چنين گفت:

ابو جندل! شكيبائى را پيشه ساز! ما خواستيم پدرت، از طريق لطف و محبت، تو را به ما ببخشد، اكنون كه او نپذيرفت، تو صابر و بردبار باش، و بدان خداوند براى تو و گرفتاران ديگر راه فرجى باز مى‌كند.

جلسه به آخر رسيد. نسخه‌هاى پيمان امضا شد. سهيل و دوستان او راه مكه را پيش گرفته و ابو جندل نيز در حمايت «مكرز» و «حويطب» به مكه بازگشتند و پيامبر صلى الله عليه و آله به عنوان خروج از احرام در همان نقطه شتر خود را نحر كرد، و سر خود را تراشيد، و گروهى نيز از وى پيروى نمودند. ¹

ارزيابى پيمان حديبيه

پيمان صلح ميان پيامبر و سران شرك بسته شد و پس از 19 روز توقف در سرزمين «حديبيه»، مسلمانان به سوى مدينه و بت‌پرستان به سوى مكه بازگشتند.

هنگام نوشتن پيمان، و پس از آن، اختلاف و مشاجراتى ميان ياران رسول خدا صلى الله عليه و آله درگرفت. دسته‌اى آن را به نفع اسلام و گروه انگشت‌شمارى آن را برخلاف مصالح اسلام تشخيص دادند. اكنون كه چهارده قرن از انعقاد پيمان مى‌گذرد، ما با واقع‌بينى دور از هرگونه تعصب، پيمان حديبيه را ارزيابى مى‌نماييم و به گوشه‌اى از اين مشاجرات اشاره كرده و از اين فصل مى‌گذريم.

ما تصور مى‌كنيم كه اين صلح صددرصد به نفع اسلام تمام شد و پيروزى آن را قطعى ساخت. اينك دلايل آن:

1 - نبردها و هجوم‌هاى پى‌درپى قريش، و تحريكات داخلى و خارجى آنها - كه به طور اختصار در بيان حوادث «احد» و «احزاب» از نظر خوانندگان گذشت - فرصت نمى‌داد كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ، به نشر و تبليغ آئين اسلام در ميان