210اسلامى غالباً مساجد، در غير اوقات نماز، حكم مدارس را داشت 1، و بعداً مراكز آموزشى صورت خاصى به خود گرفت و بسيارى از بزرگان علم و دانش فارغ التحصيلان حلقۀ تدريس‌هايى هستند كه در مساجد برگزار مى‌شد.
گاهى مسجد «مدينه»، به صورت يك مركز ادبى در مى‌آمد. سخن‌سرايان بزرگ عرب كه سروده‌هاى آنها، با روح اخلاقى و روش تربيتى اسلام وفق مى‌داد، اشعار خود را در مسجد حضور پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله قرائت مى‌كردند.
چنان كه «كعب بن زهير»، قصيدۀ معروف خود «بانت سعاد» را كه در مدح نبى اسلام صلى الله عليه و آله سروده بود؛ در مسجد حضور پيامبر صلى الله عليه و آله خواند و جايزه و خلعت بزرگى از وى دريافت نمود. «حسان بن ثابت»، كه با اشعار خود از حريم اسلام دفاع مى‌كرد، در مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله سروده‌هاى خود را قرائت مى‌نمود.
جلسات آموزشى در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله در مسجد «مدينه»، به قدرى جالب بود كه نمايندگان قبيلۀ «ثقيف»، از ديدن اين منظره سخت تكان خوردند، و از كوشش مسلمانان در فراگرفتن احكام و معارف انگشت تعجب به دندان گرفتند.
امور قضائى و فصل خصومات و محكوم ساختن بزهكاران در مسجد انجام مى‌گرفت، و مسجد در آن روز يك دادگسترى به تمام معنى بود كه عموم كارهاى دادخواهى در آنجا صورت مى‌پذيرفت. گذشته از اين، پيامبر صلى الله عليه و آله خطابه‌هاى آتشين خود را براى اعزام مردم به جهاد و مبارزه با كفر و شرك، در آنجا ايراد مى‌فرمود.
شايد يكى از اسرار اجتماع امور دينى و تعليمى، در مسجد اين بود كه رهبر عاليقدر اسلام مى‌خواست عملاً نشان بدهد كه علم و ايمان با يكديگر توأم و همراه‌اند؛ و هر كجا كه مركز ايمان باشد، بايد مركز علم و دانش شود. و اگر امور قضائى و خدمات اجتماعى و تصميمات جنگى در مسجد صورت مى‌گرفت، براى اين بود كه برساند كه آئين وى يك آئين معنوى محض