61فردى و جمعى مسلمين ميسر مىگردد و همان هدفى است كه جهاد اسلامى براى تحقق آن تشريع شده و هر يك از عبادات و فرايض اسلامى، بخشى از آن را زمينهسازى و تأمين مىكند.
حج ابراهيمى و محمّدى (صلّى اللّٰه عليهما و آلهما) ، بىگمان يكى از بزرگترين مقدمات و اركان اين دو هدف بزرگ است. بدينجهت در اين عرصهى عظيم، در همان حال كه ذكر خدا: فَاذْكُرُوا اللّٰهَ كَذِكْرِكُمْ آبٰاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً 1 و اعلام برائت از مشركان: وَ أَذٰانٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النّٰاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ أَنَّ اللّٰهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ 2 ركن حج محسوب مىشود، حساسيت در برابر هر حركتى كه ميان برادران - يعنى اجزاى اين امت واحده - جدايى و دشمنى بيافريند، نيز در حد اعلاست؛ تا آنجا كه حتّى بگومگوى دو برادر مسلمان نيز كه در زندگى عادى چندان مهم نمىنمايد، در حج ممنوع و حرام است؛ فَلاٰ رَفَثَ وَ لاٰ فُسُوقَ وَ لاٰ جِدٰالَ فِي الْحَجِّ . 3 آرى، همان صحنه كه در آن برائت از مشركان - يعنى دشمنان بنيانى امت واحدهى توحيدى - لازم مىشود، جدال با برادران مسلمان - يعنى اجزاى بنيانى امت واحدهى توحيدى - ممنوع و حرام مىگردد، و بدينگونه پيام وحدت و جماعت در حج، صراحت بيشترى مىيابد.
تدبر در رمز و رازهاى حج
رازهظا و رمزهاى حج، بسى بيش از آن است كه در اينجا بدان اشاره شد، و تدبر در اين رازها - كه همه در جهت احياى شخصيت فرد و جامعهى مسلمان و مبارزه با عوامل نابودى آن است - افقى جديد در برابر حاجى مىگشايد و او را به عالمى پُرتلاش و پُرحركت و تمامنشدنى مىكشد. اولين وظيفهى هر يك از حجاج، تأمل در اين راز و رمزها و تبادل نظر و جستجوى سررشتهى كار از اين همه است، و نيز تأمل در اينكه چرا دستها و دستگاههايى سعى مىكنند حج را برون از همهى مفاهيم سياسى و جمعيش و