215

در ادامه ثابت خواهيم كرد كه حذف «حَىَّ عَلى خير العمل» از فصول اذان، در عصر خليفۀ دوم رخ داده است.

بررسى تاريخ اذان و اقامه به روشنى ثابت مى‌كند كه جمله «حَىَّ عَلى خير العمل» از فصول قطعى اذان بوده است و مؤذنان در عصر پيامبر¦ و مدتى پس از آن حضرت، اين جمله را ضمن فصول ديگر مى‌گفتند. سپس به علت و يا عللى از اذان حذف گرديد.

الف. سيد مرتضى مى‌گويد: علماى اهل سنت نقل كرده‌اند كه در برخى سال‌هاى رسالت، جمله «حَىّ عَلى خير العمل»، گفته مى‌شد ولى بعداً نسخ شده است. ¹ب. ابن عربى در فتوحات مى‌گويد: در جنگ خندق، آنگاه كه صحابه پيامبر خندق مى‌كندند، چون وقت نماز فرا رسيد، يك نفر از آنان ندا سر داد: «حَىَّ على خير العمل» و از آن زمان سنت حسنه شد. ²ج. شرف الدين معروف به سياغى (متوفاى 1221) در كتاب «الروض النضير» مى‌گويد: صحيح آن است كه اذان با «حَىَّ عَلى خير العمل» تشريع شده است، گذشته بر اين همگان اتفاق نظر دارند بر اين كه در روز خندق، اين جمله جزو اذان بوده است. ³د. سه طايفه بزرگ اماميه، زيديه و اسماعيليه كه پيرو مكتب اهل بيت هستند، آن را جزو اذان مى‌دانند. ⁴اكنون به برخى از روايات در اين مورد اشاره مى‌كنيم:

1. متقى هندى در كنزالعمال از معجم طبرانى نقل مى‌كند: كان بلال يؤذن بالصبح فيقول: «حَىّ عَلى خير العمل» ⁵:بلال در اذان صبح