90 انسان‌هاى زنده، از سنخ سببيت و اكتساب است. اين اعتقاد مستلزم اعتقاد به مقام تأثير ذاتى و ايجاد حقيقى [افعال] از سوى مردگان نيست؛ زيرا بى‌ترديد اين اعتقاد به دور از خرد است.

گفتيم كه بر فرض كوتاه آمدن از انديشه خود، نهايت چيزى كه مى‌توانند بگويند اين است كه كسى كه از مرده طلب يارى مى‌كند، مانند كسى است كه از صندلى [موجودى بى‌جان] يارى طلبيده و نمى‌داند كه اين صندلى است. با اين وجود، هيچ كس نمى‌تواند بگويد اين يارى‌طلبى شرك است.

اما ما بيان كرديم كه اكتساب افعال، براى مرده هم ممكن است. او مى‌تواند مانند زنده براى ما دعا كند. در روايت است وقتى ارواح از كردار خويشان خود رنجيده خاطر مى‌شوند، براى خويشان دعا مى‌كنند و مى‌گويند: «خداوندا! به آنان توجه كن يا پيش از آنكه هدايتشان كنى، آنان را نميران». ¹

حتى روح مانند انسان زنده توان كمك به خود را نيز دارد. ارواح مى‌توانند مانند فرشتگان، انسان زنده را راه‌نمايى و به او الهام كنند. موارد بسيارى هست كه انسان‌ها در خواب، از ارواح كمك گرفته‌اند. شايد در آينده اين مسئله را بيشتر تبيين كنيم.

اشكال: ² استاد شيخ الجبالى به نقل از برخى علماى تندرو (وهابى) مى‌گويد: