1) . مجمع الزوائد، ج2، ص279؛ الترغيب والترهيب، ج1، ص606؛ بيهقى، ج6، ص166 به بعد.

2) . در صفحات پيشين اين كتاب متن كامل روايت را ذكر كرده‌ايم.

3) . ابن‌حبان و حاكم نيشابورى، روح بن صلاح را توثيق كرده‌اند. التوسل بالأنبياء و مجمع الزوائد.

4) . حاكم نيشابورى در «المستدرك» اين روايت را به نقل از عمر اين‌گونه نقل مى‌كند: وقتى حضرت آدم(ع) آن ترك اولى را مرتكب شد، به خداوند عرض كرد كه از تو مى‌خواهم به حق محمد مرا ببخشى. خداوند به او فرمود: محمد را كه هنوز نيافريده‌ام؛ چگونه او را مى‌شناسى؟ حضرت آدم عرض كرد: وقتى مرا خلق كردى و از روح خود در من دميدى، سرم را بالا آوردم و ديدم كه بر ستون‌هاى عرش نوشته شده «لا اله الا الله محمد رسول الله». دانستم نام كسى را كه بيش از همه دوست مى‌دارى، در كنار نام خود آورده‌اى. خداوند فرمود: [درست گفتى] او نزد من محبوب‌ترين آفريده‌هاست. حال كه به حق او متوسل شدى، تو را بخشيدم؛ اگر محمد نبود تو را نمى‌آفريدم. حاكم نيشابورى مى‌گويد: سند اين حديث صحيح است. اما ذهبى به او پاسخ داده كه اين حديث جعلى است. (ج2، ص615). شيخ عبدالله صديق مى‌گويد: حقيقت اين است كه اين حديث نه صحيح است و نه جعلى؛ بلكه اين روايت ضعيف است. همان‌گونه كه بيهقى نيز در «دلايل النبوة» تصريح كرده است. من عبارت اين عالم را در كتابم با نام «الرد المحكم المتين» آورده و از شش جهت به آن پاسخ داده‌ام. شواهد درستى اين حديث را نيز بيان كرده‌ام. در اين كتاب، با استناد به يكى از شواهد، مرتبه اين حديث را حسن دانسته‌ام؛ زيرا ابن‌بشر روايتى را با سند قوى از ميسرة الفجر نقل كرده است. در اين روايت از پيامبر(ص) مى‌پرسد: اى رسول خدا! از كى نبى الله بوده‌اى؟ پيامبر(ص) مى‌فرمايد: «وقتى خداوند زمين را آفريد و بر آسمان سلطه خود را گستراند و هفت آسمان را برپا كرد و عرش را آفريد، آن‌گاه بر ساق عرش نوشت: «محمد رسول الله خاتم الأنبياء». همچنين خداوند بهشتى را كه آدم و حوا را در آن قرار داد، خلق كرد و نام من را بر دروازه‌هاى آن، رواق‌ها، گنبدها و خيمه‌هاى آن نوشت. در آن زمان آدم در حالت بين روح و جسم قرار داشت. وقتى خدا او را زنده كرد، آدم به عرش نگاه كرد و نام مرا ديد. خداوند به او خبر داد كه او [محمد] سرور فرزندان توست. وقتى كه شيطان آنها را فريب داد، آدم و حوا توبه كردند و نام مرا نزد خداوند شفيع خود قرار دادند.» بيهقى در «دلايل النبوة» روايت كرده و شيخ الاسلام بلقينى در فتاواى خود و نيز قسطلانى در المواهب، ج1، ص62 نقل كرده است. همچنين ر.ك: المجمع، ج8، ص253. ابن‌تيميه اين روايت را به نقل از ابو الفرج بن جوزى از ميسرة الفجر نقل كرده است. آن‌گاه از ابو نعيم نقل مى‌كند كه وى در كتاب «دلايل النبوة» با سند خود اين روايت را نقل مى‌كند كه رسول خدا فرمودند: «وقتى آدم مرتكب اشتباه شد...». سپس ابن‌تيميه مى‌گويد: اين حديث، روايت پيشين را تأييد مى‌كند. اين دو مانند تفسير احاديث صحيح هستند. ر.ك: مفاهيم يجب أن تصحح، صص129-133، به نقل از فتاواى ابن‌تيميه، ج2، ص150.