754. جمله: «فمن جازه فليس بطائف» در واقع نوعى انكار امرى حسى است، وانگهى چه ربطى به جملات گذشته دارد، زيرا اگر هم حد طواف صحيح بين خانه و مقام باشد، قابل انكار نيست كه لااقل طواف است، با آنكه خود اين جمله «طواف نكرده» با عبارت ديگر: «كان طائفاً لغير البيت» در آخر آمده است و اين خود انكار عملى است حسى، چگونه كسى مقام را داخل در طوافش كند دور خانه نگشته، نهايت آنكه دور هر دوى خانه و مقام گشته و اين خود اشكالى ديگر در روايت است. ¹

5. آنچه با صرف نظر از همه ايرادات و تناقضات مى‌توان فهميد فقط اين است كه: اگر در تمامى دورهاى طواف از پشت مقام ابراهيم(ع) بگردى، يعنى بيش از بيست وشش ذراع و نصف در همه دورها از خانه دور باشى طوافت باطل است. ما از اين روايت نمى‌فهميم كه مثلا اگر فرد طواف كننده به اندازه يك وجب از اين مقدار دورتر رود آن دور باطل است. ²

3-9. پاسخ به اشكالات دلالت روايت

حق اين است كه هيچ يك از اشكالات مذكور وارد نيست و ما به تفصيل به پاسخ هر كدام مى‌پردازيم:

پاسخ به اشكال اول: فرض اينكه جايگاه مقام ابراهيم(ع) در زمان حضرت رسول(ص) كنار بيت بوده و پس از آن به جايگاه كنونى تغيير داده شده، مخالفتى با آيه ³ نماز پشت مقام ابراهيم(ع) ندارد.

توضيح آنكه، هرچند شايد كسى تصور كند كه، از ظاهر اين آيه فهميده مى‌شود كه فرد مى‌تواند پشت جايگاه قبلى مقام ابراهيم(ع) نماز گزارد، اما مطابق روايت اهل بيت(ع) كه مفسر قرآن هستند جايگاه شرعى نماز طواف، پشت مقام كنونى است.

در صحيحه ابراهيم(ع) بن ابى محمود آمده است كه: قلت للرضا (ع) عليه‌السلام: اصلى ركعتى طواف الفريضه خلف المقام حيث هو الساعه او حيث كان على عهد رسول الله (ص) صلى الله عليه و آله؟ قال: «حيث هو الساعه»؛ ⁴