114چگونه مى‌تواند اين حكم با شريعت سهله و سمحه دين مبين اسلام همخوانى داشته باشد؟

بله، دليل اخير را مى‌توان جواب داد به اين كه، آن دسته از فقهائى كه قائل به حد طواف در اين محدوده نيز هستند در صورت «ضرورت و حرج»، با احتساب الاقرب فالاقرب تا حدودى مشكل را حل كرده‌اند. اين عده قائل هستند كه ما از روايت چنين برداشتى داريم و بالطبع نمى‌توانيم خلاف فهم از روايت فتوا دهيم. ولى در صورتى كه طواف در محدودة حرجى باشد طواف در خارج آن صحيح است. در ضمن اگر طواف كنندگان مستحبى به هيچ وجه طواف ننمايند و فقط افرادى كه طواف واجب بر عهده دارند، مشغول طواف باشند ديگر ازدحامى آنچنانى به وجود نخواهد آمد و جالب آنكه در روايات آمده است در عصر ظهور حضرت حجت (عج)، امام(ع) مادامى كه طواف كننده واجب باشد از طواف مستحبى جلوگيرى مى‌كند. ¹

2-3. نتيجه نهايى

هر چند قائل شويم به اينكه طواف داراى محدودۀ خاصى است مى‌توان ملتزم شد كه مبدء مطاف از ديوار حجر مى‌باشد و اين مطلب را هم مى‌توان از صحيحۀ محمد بن مسلم و هم از ادلۀ ديگر استفاده كرد. و اگر مبدء طواف را بيت بدانيم نيز با استمداد از قاعدۀ ميسور يا نفى حرج مى‌توان با رعايت الاقرب فالاقرب در فاصلۀ دورتر طواف كرد.

چهار. ملاك در «مقام» چيست؟

چنانچه نظر مشهور در حد مطاف را (فاصله ميان خانه و مقام) بپذيريم، يك پرسش ديگر مطرح مى‌شود، و آن اينكه: آيا حد فاصل بين خانه و مقام كه محدوده شرعى طواف است؛ منظور از «مقام»، مقام حقيقى (سنگى كه ابراهيم (ع)- ع - بر آن ايستاده و خانه خدا را بنا كرده و يا آنكه بر آن ايستاده و مردم را براى حج دعوت نموده است) مراد است، و يا مقام عرفى (سنگ همراه ديوار اطراف) مراد بوده است؟