60در مقابل، انسانهاى گناهكار و گمراه، در پى انكار اين آگاهى برمىآيند و به عذرتراشى مىپردازند در حالى كه خود به موجه نبودن عذرهاى خويش واقفند.
آگاهى از نفس و اعمال خويشتن، از مواهب بزرگ خداوند به انسان است. با تكيه بر همين علم است كه علماى اخلاق سفارش مىكنند آدمى در پايان روز، با خويش خلوت كند و به حساب خوب و بدِ كردار خود برسد. در تنهايى، ديگر نيازى به عذرتراشى نيست و انسان مىتواند فارغ از هر بهانهاى، به واقعيت و انگيزههاى كردار خويش بنگرد و خوب و بد آنها را ببيند. پس شايسته است انسان از عذرتراشىها و ظاهرسازىهاى ناروا پرهيز كند و واقعيت نفس خود را در نظر بگيرد. او بايد با زيباسازى ظاهر، در آراستن باطنش نيز بكوشد و اگر باطن او زشت باشد و ظاهرش را زيبا جلوه كند، خداوند به زودى زشتى باطنش را آشكار خواهد كرد. امام صادق(ع) در اينباره مىفرمايد:
به چه كار كسى مىآيد [چه فايدهاى دارد] كه خوبىاش را آشكار كند و بدىاش را بپوشاند؟ آيا اينطور نيست كه وقتى به خودش رجوع مىكند، مىداند كه چنين نيست؟ و خداى سبحان مىفرمايد: بلكه انسان بر نفس خويش آگاه است، به درستى كه اگر باطن اصلاح شد، ظاهرش نيز نيرومند مىشود. 1