22
(1)بعد اجتماعى حج
عبادات و فرايض، افزون بر جنبۀ فردى و تأثيرى كه در دگرگونى روحى و فكرى اخلاقى و رفتارى افراد برجاى مىنهند، به نوعى با مسائل اجتماعى و حقوق جمعى نيز در ارتباط هستند اما حج در اين ميان، از ويژگى منحصر به فردى برخوردار است؛ زيرا حضور در جمع و روابط اجتماعى را نمىتوان از جوهرۀ حج جدا ساخت. فضاى حج و زمان و مكان و ساير ضرورتهاى اين فريضۀ بينالمللى اسلامى، زمينۀ تحقّق اين ارتباط مىباشند. از آن هنگام كه زائر خانۀ خدا از وطن خويش آهنگ حج مىكند تا آنگاه كه به وطن بازمىگردد، رابطهاش با جمع است. نه تنها از لحاظ سير و سفر و تداركات و امكانات غذا و مسكن و مركب، بلكه از لحاظ اعمال و مناسك؛ چون طواف، حضور در عرفات و مشعر و منا و افاضه و حركت جمعى در هر يك از مشاعر حج، كه جز در فضاى جمع، آنهم يك جمع بينالمللى و بىنظير، تحقق نمىپذيرد.
بنابراين روح جمعى در تار و پود حج تعبيه شده و از آن تفكيك ناپذير است. بعلاوه آنكه، آثار اجتماعى جهانشمول، در تشريع اين