142درهم شكستن غرور ناشى از مظاهر دنياى مادى است كه همواره يك آفت بزرگ اجتماعى بوده و فاصله طبقاتى فقير و غنى و زورمند و ضعيف را به وجود آورده است.

غرور عقل و علم

اين نيز ناگفته نماند كه غرور و استكبار هميشه از مال و جاه سرچشمه نمى‌گيرد بلكه گاه مى‌شود غرور عقل و علم دامنگير آدمى شده و سدّ راه بندگى و تسليم مى‌گردد و خطرات عقل‌پرستى و علم‌گرايى از خطرات قدرت وثروت كمتر نيست. توحيد انسان هنگامى‌خالص مى‌شود كه از هر نوع وابستگى، حتى وابستگى عقل و علم آزاد گردد. تعالم دين و احكام شريعت، هرچند همه بر اصول حكمت استوار است، اما بسيارى از اين حكمت‌ها را خداوند بر انسان پوشيده داشته تا مؤمنان خالص در برابر آن تسليم محض باشند اما آنها كه روح تعبّدشان ضعيف است، به انكار يا ترديد كشيده مى‌شوند كه اين منافى با اطاعت و عبوديّت است.

شايد در حج مواردى باشد كه حج‌گزار نتواند فلسفه و اسرارش را دريابد، اينجاست كه عقل و علم را بايد قربان كند تا غرور عقلى و علمى شكسته شود. چه، فلسفۀ عبوديت، همانا تسليم وخضوع در برابر آفريدگار و تكرار اين جملۀ قرآنى است از زبان قدسيان كه: سُبْحٰانَكَ لاٰ عِلْمَ لَنٰا إِلاّٰ مٰا عَلَّمْتَنٰا ¹ نه چون ابليس، استكبار نمودن و از دانايى و قياس و جوهرۀ شخصيتى خود سخن گفتن كه: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نٰارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ ²