64حج كامل به جا آورد،تنها حافظان سرّ الهى و گنجينه‌هاى علوم ربانى،كه خداوند آنان را بر حفظ اسرار خويش آگاه كرد،از سرّ حكم حج آگاهى دارند و به آن سرّ مى‌رسند و اين چنين حجى است كه امام صادق عليه السلام فرمود:حجى كه مورد پذيرش خداى متعال قرار گيرد،چيزى معادل آن نمى‌شود و پاداش آن بهشت است. ¹در روايتى ديگرى درباره حاجى آمده است كسى كه حج گزارد و گناه نكند،در حالى بر مى‌گردد كه مانند روزى است كه از مادر متولد شده است. ² پرسش: از ديدگاه روايات،منظور از اتمام حج و عمره كه در آيه 196 سوره بقره به آن امر شده چيست؟

پاسخ: علامه طباطبايى در اين باره مى‌فرمايد:تمام هر چيزى عبارت است از آن جزئى كه وقتى با ساير اجزا ضميمه مى‌شود آن چيز همان چيز مى‌شود و آثارى كه دارد و يا آثار را از آن چيز انتظار داريم نيز مترتب مى‌گردد و تمام كردن آن چيز اين است كه بعد از آنكه همه اجزاى آن را جمع كرديم،آن جزء آخرين را هم بياوريم تا آثار بر آن چيز مترتب شود ³،اما دربارۀ اتمام حج و عمره كه در آيۀ شريفۀ «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلّٰهِ» ⁴بدان امر شده،گذشته از بحث‌هاى فقهى و لغوىِ تمام كه دربارۀ دلالت اين آيه بر تحصيل اجزا و شرايط حج و پرهيز از موانع آن مطرح شده است ⁵، در برخى روايات مصداق ديگرى براى اتمام حج ذكر شده است و آن اينكه حج گزار پس از انجام مناسك حج،به زيارت امام عليه السلام مشرف شود.چنان كه در آيه شريفه 27 سوره حج نيز به حضرت ابراهيم عليه السلام چنين امر شده است كه اعلام كن پيش تو بيايند «يَأْتُوكَ» ،ضمير كاف در «يَأْتُوكَ» ضمير خطاب است يعنى نزد توى ابراهيم كه«امام امت»هستى بيايند.