92مىگردند و از آنچه زائر در مدينه و روضۀ پيامبر صلى الله عليه و آله و قبرستان بقيع و حرم امامان، ديده، اثرى نمىبينند. همه توجه به دوربين فيلمبردارى و حلقۀ گل و جمع استقبال كننده و آداب و سنن صورى است. آنان كه از ديار حق به وطن مألوف خود بازمىگردند بايد مراقب باشند تا در سيما و چهرۀ آنان آثار تحوّل روحى و اخلاقى مشهود بوده، ديگران را نيز تحت تأثير قرار دهد.
به همين دليل است كه بعد از ايام در عمل زائر اثرى از رنگ و بوى خدايى و انقطاع ابراهيمى و اخلاق محمدى صلى الله عليه و آله ديده نمىشود بلكه قساوت و جسارت بيشترى بر قلبها سايه مىافكند. خودبينى غلبه مىكند. رحم از دلها رخت برمىبندد؛ چنانكه گويى حجگزار مجوّز ارتكاب گناه گرفته و برگشته است!
بايد به خدا پناه برد. اگر زائر از اين فرصت معنوى و كلاس انسانساز نتواند بهره گيرد و تنها به سرابى بسنده كند و قطرهاى از زمزم اخلاص و معنويت و ايثار را نچشيده باشد، بر چنين حج و عمرهاى بايد تأسف خورد.
آداب سخن و سكوت
از نشانههاى حكمت و درايت آدمى، رعايت آداب سخن گفتن و شناختن مواضع سخن و سكوت است. در آيات و روايات و كتب اخلاقى، در باب زبان و شيوۀ سخن، رهنمودهاى ارزشمندى وجود دارد كه چگونه از اين نعمت گرانقدر الهى بايد بهره گرفت. سخن ترجمان عقل و معرفت و ايمان و ادب انسانى است. على عليه السلام مىفرمايد: