90تواضع و خاكسارى را تمرين كند و جامه خودبينى و غرور را بدرد و رفاه و راحت را پشت سر افكند و در توحيد ذوب شود و با خلق، همسان گردد و اين حالت روحانى را براى هميشه نگهدارد.
پرهيز از عُجب و غرور
يكى از آفات عبادت عُجب است، شيطان بدينوسيله مىكوشد تا خودبينى را تلقين كند و حجگزار امكان دارد كه گرفتار چنين آفتى شود و با پايان گرفتن اعمال و مناسك، حالت استكبارى و خودبزرگ بينى در قالب عبادت! در نفس او پديد آيد و تبعات ناشايست اخلاقى ببار آورد.
در پارهاى موارد ديده شده كه پس از بازگشت از عرفات و منا و رمى جمرات، چنين حالتى رخ نموده، تكبر و خشونت و ناسازگارى جاى تواضع، عطوفت و مهر را گرفته است و در حين بازگشت به وطن و در فرودگاه جده، در مسائل جزئى جدال و مكابره درگرفته و داد و هوار فضا را پر كرده است گويى در اين سفر انسانساز، زائر هيچ چيز كسب نكرده و تنها با كولهبارى از سوغاتِ حجيم از مكه و مدينه بازگشته است.
چنين حالتى را بايد در همان عجب و خودبينى ريشهيابى كرد كه بىطاقتى و عصبى شدن نيز به آن كمك مىكند. مواردى را كه بدان اشاره شد، نگارنده طى سفرهاى مكرر از برخى زائران ديدهام كه خاطرۀ تلخ آن هرگز از يادم نمىرود.
زائر بايد سعى كند كه اخلاق محمدى صلى الله عليه و آله از سفر حج به ارمغان آورد و ابليس را به پاى جمرات به خاك سپارد. جلسات آموزشى و ارشادى مىتواند در اين خصوص نقش مؤثر ايفا كند. همكاران روحانى بايد در مسائل اخلاقى زائران تأكيد بيشترى داشته باشند و به زائران توجه دهند كه