103گذرا بر اين نوشتار، اجازه خواندن دادند. آن گاه با دستهبندى و اولويتبندى پرسشها، وظيفه پرسش را برعهدۀ محمد گذاشتيم تا پس از خواندن مقاله «اسرار و فلسفه حج»، پرسشها به اندازه گنجايش وقت جلسه، از حضرت استاد پرسيده شود. نويسنده جوان مقاله «اسرار و فلسفه مناسك حج» در حالى كه موجى از متانت و حيا بر چهرۀ او سايه افكنده بود، پشت تريبون قرار گرفت و با رخصت گرفتن از استادان و حاضران گفت:
بسم اللّٰه الرحمن الرحيم، مقاله خود را با عنوان «دريافتهايى از اسرار و فلسفه و مناسك حج» كه در حد بضاعت ناچيز خود نگاشتهام، تقديم سروران گرامى مىكنم.
پيداست كه درك فلسفه و اسرار و مناسك حج در پاك سازى درونى و روحى و تقويت ايمان راهيان قبله عشق نقش مهمى دارد و سبب رشد و بالندگى و صفاى درونى و نورانيت دل عاشقان كويش خواهد شد. هدف از انجام مناسك حج و اعمال حج تنها اعمال بى روح و خشك نيست كه به ظاهر، سر و كار انسان با سنگ و صحرا و صخره و ريگى است كه نه سودى دارد و نه زيان. حج تنها مناسك نيست، بلكه سير و سلوك باطنى و قلبى منازل روحانى است تا منزل قرب و هر يك از منازل و مشاهد، رازهاى عرفانى معنوى اخلاقى تربيتى و ارشادى دارد.
همين عوامل نيز به حج معنا و مفهوم مىبخشد و