325معظمه بوده و هست. در طول تاريخ ميلياردها انسان براى انجام فريضۀ حج راهى اين سرزمين مقدس شده و در كنار خانۀ خدا و در مشاعر مقدس به عبادت پرداخته و مى‌پردازند. تقريبا بدون استثناء تمامى اين زائران در طى اين سفر، به مدينۀ منوره نيز مشرف مى‌شوند و به زيارت حرم رسول خدا صلى الله عليه و آله و قبور امامان و بزرگان صحابه در قبرستان بقيع مى‌روند. اين سفر روحانى براى هر مسافرى كه قدم در اين سرزمين مى‌گذارد، خاطره‌اى است فراموش ناشدنى و مسافرين اين ديار تا پايان عمر با ياد خاطرات اين سفر زندگى مى‌كنند و آن را نقطۀ اوج زندگى معنوى خود مى‌دانند.
از دير باز اين خاطرات به نگارش نيز در مى‌آمده است. بسيارى از جغرافى‌دانان قرون نخست هجرى در طى همين سفر بود كه يادداشت‌هاى مهمى را از جهان اسلامى آن روزها فراهم آورده و در اختيار جامعۀ علمى قرار مى‌داده‌اند. 1 كهن‌ترين سفرنامه، كتاب پر ارج ناصر خسرو قباديانى عالم اسماعيلى مذهب است كه مملوّ از آگاهى‌هاى گران‌بها، از درخشان‌ترين دورۀ تمدن اسلامى است، در دوره‌هايى ديگر نوشته‌هاى ابن‌بطوطه و ابن جبير نيز مطرح است.
سفرنامه‌هاى فارسى حج
عمدۀ آن‌چه در ادبيات سفرنامه نويسى حج، در ادب فارسى در دست است، مربوط به دورۀ صفويه و عمدتاً مربوط به دورۀ قاجار است. بخش مهمّى از اين سفرنامه‌ها تجربه‌هاى سفر و آگاهى‌هاى جغرافى و تاريخى است كه به قصد راهنمايى مسافران بعدى به نگارش درمى‌آمد. در اين سفرنامه‌ها، مسألۀ عمدۀ حج از نژادهاى مختلف با زبان‌هاى متفاوت و نيز مذاهب گوناگون، تازه‌هاى فراوانى را براى يك سفرنامه‌نويس فراهم مى‌كرد. هر يك از اين گوناگونى‌ها و تفاوت‌ها سوژه‌اى بود براى نگارش سفرنامه. در اين ميان سفرنامه‌هاى منظوم نيز جايگاه ويژه‌اى دارد. در اين زمينه حدود 101 نمونه از سفرنامه‌هاى حجّ كه در ادب فارسى است و نيز 50 نمونه كه در ادب عربى است فهرست شده است. 2 كه از هر يك از اين دو دسته «فارسى و عربى» سفرنامه‌ها ده مورد اشاره مى‌شود: