281و بدان سرّ اين‌كه خداوند حج را واجب نموده و آن را در ميان طاعات، به خودش نسبت داده و فرموده است: «وَ لِلّٰهِ عَلَى النّٰاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطٰاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً» ¹، و هم نبى‌اكرم صلى الله عليه و آله ترتيب مناسك را به اين صورت كه هست، تنظيم كرده است، آن است كه اشاره‌اى به مرگ و قبر و بعث و قيامت باشد و صاحبدلان و خردمندان از مشاهدۀ اين مناسك، از اول تا به آخر، متذكر عوالم بعد از مرگ، از بهشت و جهنم بشوند و آمادگى براى ارتحال به آن عالم را به دست آورند. ²6

‍أ

دعا

«دعا» در لغت ³ به معناى خواندن است، چه اين خواندن منضم با خواستن باشد و چه به صورت نيايش يا به تعبير برخى سرود و ستايش. در قرآن و روايات هر جا لفظ دعا به صورت مصدر يا ماضى و مضارع و ساير مشتقات آن استعمال شده، به معناى خواندن آمده است، مانند اين آيه: «وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاةِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ » ⁴ و خود را به شكيبايى وادار كن با كسانى كه پروردگار خود را در بامداد و شامگاه مى‌خوانند و رضاى او را مى‌جويند و يا آيۀ «أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذٰا دَعٰاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ» ⁵ كيست آن‌كه درمانده را - وقتى بخواندش - اجابت كند و گرفتارى وى را برطرف سازد.

دعا در روايات نيز به همين معناست و آن‌چه امروزه از لفظ دعا به ذهن ما متبادر مى‌شود، كه خواستن باشد معناى طلب است نه دعا و شايد اصل تشريع دعا هم در شرع مقدس اسلام به همين منظور بوده كه مردم در هر جايى كه هستند، خدا را بخوانند و در كارها هميشه از وى استمداد كنند و رابطۀ خود را با او قطع نكنند و خدا را از ياد نبرند كه اين خود نوعى عبادت است. ⁶