165گوسفندان اسماعيل قرار داده بود. بنابراين مساحت حجر در آن زمان، به مقدار نيمى از مساحت كنونى آن بوده است؛ يعنى نيمى از حجر كه در مقابل ديوار نيمدايرهاى قرار گرفته است؛ زيرا نيمۀ نخست حجر در مقابل ديوار كعبه و دو درِ ورودى به حجر، بدون شك بخشى از كعبه به شمار مىآيند؛ چون در ساختمان ابراهيم عليه السلام و ساختمان ابن زبير دو ورودى حِجر جزو خانه بوده است. 1 بنابراين، مكان دفن حضرت اسماعيل و مادرش هاجر و دختران شوهر نكردۀ او، در نيمۀ اول حجر يعنى در مقابل ديوار قرار دارد.
حطيم و حجر اسماعيل
«ابراهيم رفعت پاشا» در كتاب «مرآة الحرمين» در مورد حطيم مىنويسد:
«حطيم» هم اكنون به ديوارى كه بر حجر كشيده شده، اطلاق مىگردد.
ابن عباس در اين باره گفته است: «حطيم» فاصلۀ ميان حجرالأسود و مقام ابراهيم و زمزم و حجر اسماعيل است؛ يعنى به فضاى محصورى كه در بين كعبه و حجر از غرب و مقام و زمزم از شرق قرار گرفته اطلاق مىگردد. اين مطلب را «ازرقى» به نقل از ابن جريح روايت كرده است. در كتابهاى حنفيان آمده: «حطيم» به مكانى كه در آن ناودان سرازير است، گفته مىشود. اين گفته به نظر صحيحتر مىآيد زيرا مكان ياد شده قسمتى است كه از كعبه جدا شده 2 و بيشتر صاحبنظران، گفتۀ دوم را پذيرفتهاند.
و «حجر» قسمتى است كه به وسيلۀ حطيم - ديوار - در بر گفته شده است.
«ازرقى» گويد: حضرت ابراهيم عليه السلام حجر را در كنار خانه، به صورت سايبانى از