1) - ابو حمزه ثمالى نقل مى‌كند كه: در مسجد الحرام از امام باقر پرسيدم چرا خداوند خانۀ خود را عتيق نامگذارى كرد؟ فرمود: هيچ خانه‌اى روى زمين نيست مگر اينكه صاحبى و ساكنينى دارد جز اين خانه كه صاحب آن فقط خداست و آن آزاد است. سپس فرمود: خداوند آن را قبل از آفرينش زمين آفريد آنگاه زمين را خلق كرد سپس از زير آن زمين را گسترش داد. (فروع كافى، ج 4، ص 189.) در اين حديث به دو وجه عتيق مى‌پردازد. اول اينكه مالكى ندارد و بدين جهت آزاد و عتيق است. دوم اينكه اين خانه قديمى است؛ چنانكه راغب در مفردات گويد: عتيق چيزى است كه از نظر زمان يا مكان و يا مرتبه متقدم باشد و در حديث ديگرى كه در فروع كافى آمده است: از امام باقر سؤال مى‌شود كه «لمَ سُمِّيَ البيت العتيق؟ قال هو بيت حر عتيق من الناس لم يملكه احد.»، (فروع كافى، ج 4، ص 189.) خانه‌اى است آزاد و از اينكه كسى از مردم مالك آن شود آزاد است پس عتيق در اين حديث به معنى آزاد است. در كتاب علل الشرايع معنى ديگرى از عتيق ذكر كرده و آن رهايى از غرق شدن است. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «انما سمى البيت العتيق لانه اعتق من الغرق و اعتق الحرم معه، كف عنه الماء.»، (علل الشرايع، ج 2، ص 399.) همانا خانۀ خدا به خاطر رهايى از غرق شدن، عتيق ناميده شد؛ هم خود و هم حرم از فراگيرى آب مصون ماند

2) - حج: آيۀ33

3) - رشيد الدين وطواط، ديوان، ص 301

4) - اديب صابر، ديوان، ص 381

5) - اين بيت از سعدى اشاره به آيۀ 27 از سورۀ حج دارد كه مى‌فرمايد: «وَ أَذِّنْ فِي النّٰاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجٰالاً وَ عَلىٰ كُلِّ ضٰامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ»؛ در ميان مردم دعوت عمومى به حج كن تا پياده و سواره بر مركبهاى لاغر از هر راه دور بيايند