372

لطايف و اشارات

1. منظور از كلمه ناس در اين آيه ممكن است همه مردم باشند، چنانكه در فرهنگ قرآنى حج همه جا سخن از «ناس» است نه مؤمنين، در حقيقت با توجه به اين عموميت و توجه به ناس مى‌توان گفت: حج را بر خلاف ديگر عبادات اولاً و بالذات براى عموم مردم حتى كفار تشريع شده است، و آنان نيز بايد خود را مكلف بدانند و اگر حج كافران قبول نمى‌شود، نه بدان جهت است كه مكلف نيستند، بلكه بدان دليل است كه فاقد شرط قبولند. ¹

2. مقدم شدن پياده‌ها «رجالاً» بر سواران «على كلّ ضامر» به دليل فضيلت آن مى‌باشد، چرا كه عملشان دشوارتر است، چنانكه در روايت نبوى مى‌خوانيم كه فرمود: «أَفْضَلُ الأَعْمَالِ أَحْمَزُهَا». ²3. برخى از مفسران نقل مى‌كنند كه پيامبر فرمود: «إنّ الحاجّ الراكب له بكلّ خُطوة تخطوها راحلتُه سَبعُونَ حَسَنة و للماشى سبعمأة حسنة من حَسَنات الحرم، قيل يا رسولَ الله و ما حسناتُ الحرمِ؟ قال: الحسنةُ بمأة ألف حَسَنة». ³4. راز اين كه ابتدا با صيغه مذكّر فرمود: «يأتوك»، و در ادامه با صيغه مؤنث گفت: « يَأْتِينَ »* ، اين است كه تعبير اولى ناظر به آمدن مردم است، و تعبير دوم اشارت به قافله و گروه شتران دارد كه مى‌آيند، يا اين كه عبارت «عَلىٰ كُلِّ ضٰامِرٍ» به معناى « كل ناقة » مى‌باشد.