356ولايت، تدبير، آداب و عادات، رسوم و سنن، همكارى و هميارى اجتماعى و امثال آنهاست.
دوم منافع اخروى است؛ كه همان رسيدن به مقام قرب الى الله است، و در سفر حجّ در قالب عبادت‌هاى قولى و عملى از قبيل انجام مناسك طواف، نماز و قربانى، انفاق و صيام، و نيز ترك لذايذ زندگى، تحمل مشكلات و امثال آن صورت مى‌گيرد. 1طبيعى است كه وقتى در حجّ اقوام مختلف با نسب‌هاى متعدد، رنگ‌هاى گونه‌گون، سنن و آداب متنوع از سراسر عالم دور هم جمع شوند و با فرهنگ يكديگر آشنا شوند، با كلمه واحده توحيد، و با افعال يكسان بر گرد يك خانه بچرخند، با هم از سرزمينى به سرزمين ديگر بروند، يك روز عيد مشترك داشته باشند، بى شك جوامع متعدد و مختلف آنها به يك جامعه وسيع يك رنگ و يك هدف مبدّل مى‌شود، نيروهاى پراكنده آنها به يك نيروى فوق العاده بدل مى‌شود و اين فلسفه عامّ حجّ است.
ابعاد و فلسفه‌هاى حجّ
با توجه به منافع عديده‌اى كه در حجّ وجود دارد مى‌توان از آن به ابعاد مختلف حجّ و يا به ديگر سخن فلسفه‌هاى گوناگون حج تعبير نمود:
1. فلسفه اخلاقى
شكى نيست كه حجّ در بعد اخلاقى انسان حضور دارد، زيرا از يك سو يادآور الگوى تربيتى مطلوب چون ابراهيم، اسماعيل، هاجر، محمد و على است، و مى‌تواند به زائران درس از خودگذشتگى، ايثار، شجاعت و تحمل مشكلات