355الهى باشد كه براى حج وعده داده است. از جمله اين روايت امام صادق كه مى‌فرمايد: «الْحَجُّ وَ الْعُمْرَةُ سُوقَانِ مِنْ أَسْوَاقِ الآخِرَةِ، وَ الْعَامِلُ بِهِمَا فِى جِوَارِ اللَّهِ إِنْ أَدْرَكَ مَا يَأْمُلُ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ إِنْ قَصَرَ بِهِ أَجَلُهُ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ». ¹ همه منافع

بيشتر مفسران از گذشتگان و امروزيان معتقدند كه منافع شامل هر دو مى‌شود. ²بعضى از اين نيز گام فراتر نهاده و مى‌نويسند: اين تعبير همه منافع و بركات معنوى و نتايج مادى، فوايد فردى و اجتماعى، فلسفه‌هاى سياسى، اقتصادى و اخلاقى را شامل مى‌شود. ³ عمده دليل ير اين سخن اطلاقى است كه در آيه وجود دارد و مقيد به منافع دنيوى يا اخروى نشده است ⁴، به اضافه رواياتى كه وجود دارد از جمله اين روايت كه امام صادق در حال بيمارى و به سختى طواف مى‌كند و مى‌گويد: «سَمِعْتُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ». راوى از آن حضرت مى‌پرسد: «مَنَافِعَ الدُّنْيَا أَوْ مَنَافِعَ الآخِرَةِ»؟ آن حضرت مى‌فرمايد: «فقَالَ الْكُلَّ». ⁵ اقسام منافع

مى‌نويسند: منافع بر دو قسم است: يكى منافع دنيوى است؛ كه زندگى انسان بدان قوام مى‌يابد و نيازهاى انسانى را بر طرف مى‌كند، از جمله تجارت، سياست،