349 ب. دعوت به حج

اين آيه خواه خطاب به ابراهيم باشد يا پيامبر اسلام، به هر صورت جمله «اذّن فى الناس بالحج» دلالت بر اين دارد كه حج يك تكليف عمومى است كه بايد انجام شود، واژه «اذن» كه به معناى آزاد كردن و اجازه داشتن است، وقتى به باب افعال و تفعيل برود به معناى اعلام خواهد بود. ¹ و در حقيقت تركيب «اذن فى الناس بالحج» با «يأتوك» مفيد اين معناست كه بگو بيايند. و لذا پيامبر طبق روايت مذكور پيامبر مردم را به حج دعوت نمود: «فَأَمَرَ الْمُؤَذِّنِينَ أَنْ يُؤَذِّنُوا بِأَعْلَى أَصْوَاتِهِمْ بِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ يَحُجُّ مِنْ عَامِهِ هَذَا فَعَلِمَ بِهِ مَنْ حَضَرَ الْمَدِينَةَ وَ أَهْلُ الْعَوَالِى وَ الأَعْرَابُ». و مردم مدينه و اطراف نيز در آن شركت نمودند: «فَاجْتَمَعُوا فَحَجَّ رَسُولُ اللَّهِ». و در اجراى مناسك نيز تابع آن حضرت بودند: «وَ إِنَّمَا كَانُوا تَابِعِينَ يَنْتَظِرُونَ مَا يُؤْمَرُونَ بِهِ فَيَتَّبِعُونَهُ أَوْ يَصْنَعُ شَيْئاً فَيَصْنَعُونَهُ...». ² پياده و سواره

در ادامه مى‌فرمايد: «يَأْتُوكَ رِجٰالاً وَ عَلىٰ كُلِّ ضٰامِرٍ» . اين جمله در حقيقت جواب براى «اذّن» است و چنين معنا مى‌دهد كه اعلام كن تا بيايند. ³ كلمه « رِجٰالاً »* و نيز عبارت «عَلىٰ كُلِّ ضٰامِرٍ» كه به معناى ركباناً مى‌باشد، هر دو حال است از براى فاعل يأتوك، و مفيد اين معناست كه افراد مستطيع بايد به حجّ بيايند سواره يا پياده.