340يكى آن‌كه در آيه مورد بحث «طهّر» به صورت مفرد آمده است و در آيه مشابه به صورت تثنيه، اين تفاوت در تعبير براى اين است كه در آيه عاكفين حضرت اسماعيل نيز به عنوان دستيار پدر حضور داشته است.

تفاوت دوم در اين است كه در آيه مورد بحث تعبير قائمين آمده است و در آيه مشابه تعبير به عاكفين شده است. در اين باره بايد گفت: با توجه به نقش تفسير قرآن به قرآن اين احتمال وجود دارد كه منظور از عاكفين نيز قائمين باشد، بدين معنا كه سوره حجّ كه پس از سوره بقره نازل شده است قرينه مى‌شود براى تفسير آيه سوره بقره، اين احتمال نيز هست كه هر يك از دو آيه اشارت به مفاهيم خود داشته باشند، بدين معنا كه در آيه عاكفين، منظور از طائف كسى است كه از راه دور براى حج يا عمره به سوى خانه خدا مى‌آيد و مقصود از عاكف ساكن و مجاور خانه خداست، و مراد از راكع و ساجد نماز گزار باشد. ¹ و يا اين‌كه منظور از طائف طواف كننده بر گرد بيت، و مقصود از عاكف كسى است كه در آنجا جلوس دارد. ² اما در اين آيه، تنها قائمين به دو گروه از عبادت كنندگان يعنى طواف كننده و نمازگزار اشارت كرده است. و ركوع و سجود نيز جزء هيأت نماز مى‌باشد، و ذكر اجزاء مهمّ پس از ذكر كل است.

قرين ساختن نماز و طواف در اين آيات مى‌تواند اشارت به نماز طواف پس از هر طواف باشد.

لطايف و اشارات

1. تعبير به «وَ إِذْ بَوَّأْنٰا لِإِبْرٰاهِيمَ مَكٰانَ الْبَيْتِ» ، بيانگر اين نكته است كه قرار دادن بيت به عنوان معبد مردم با نقشه خدا و معمارى ابراهيم بوده است، و در