324سومين امرى كه بدان پرداخته شده است، بازداشتن مردم از مسجدالحرام است كه فرمود: «وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ»* . كه مقصود جلوگيرى از ورود به مسجد، و انجام طواف و خواندن نماز و ديگر مناسك است. ¹اين كه «يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ»* كه فعل مضارع است بر «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا»* كه ماضى است عطف شده است؟ بيانگر استمرار صدود و منع است، نه اين‌كه دلالت بر زمان معين نمايد. يا اين كه اينان در گذشته كفر ورزيدند، در حال حاضر افزون بر كفر صدّ عن سبيل الله نيز دارند. و در حقيقت صدّ نتيجه كفر آنان است، چنانكه درباره مؤمنان نيز مى‌فرمايد: «اَلَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللّٰهِ (رعد: 28)»، و اطمينان قلوب را با تعبير مضارع به ايمان به تعبير ماضى عطف كرده است.

مسجد، مكّه يا حرم؟

آنچه در متن آيه آمده است «اَلْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ» است، ليكن در تفسير اين بخش از آيه برخى از مفسران معتقدند كه منظور همه حرم است نه خصوص مسجدالحرام. ² برخى نيز بر اين باورند كه منظور مكه است. ³ بعضى از مفسران نيز گرچه اين دو ديدگاه را نپذيرفته‌اند اما به نقل و بررسى آنها پرداخته‌اند. ⁴دليل قائلان به حرم اين است كه: اولاً در جريان حديبيه پيامبر و مسلمين خارج از حرم بودند و از آنجا ممنوع الورود شدند. و ثانياً اطلاق لفظ