191 ذكر خدا

اين كه در آيه فرمود: «فَاذْكُرُوا اللّٰهَ كَذِكْرِكُمْ آبٰاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً» ، بى شك اشارت به ذكرى دارد كه مى‌بايست پس از انجام مناسك حج صورت گيرد، و در حقيقت به منزله تعقيب براى نماز است. در اين كه مراد از اين ذكر چيست؟ دو ديدگاه عمده وجود دارد:

أ. برخى بر اين عقيده‌اند كه مراد از اين ذكر دعاهاست، چرا كه دعا در آن مواقف افضل اعمال است. ¹ يعنى وقتى انسان با پرداخت بخشى از مال خود، تحمل مشقات، دورى از وطن و فراق خانواده، و اطاعت از پروردگار از حج فارغ شد، و با طى اين مراحل خدايى شد، طبيعى است كه به دعا و استغفار روى آورد. مؤيد اين ديدگاه ادامه آيه است كه به كيفيت دعا كردن اشارت نموده و فرموده است: «فَمِنَ النّٰاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِي الدُّنْيٰا ...».

ب. برخى از مفسران معتقدند منظور ذكر مخصوص ايام تشريق است، كه خواسته شده است. ² چنانكه در روايتى امام صادق مى‌فرمايد: « فإذا أفضتم من عرفات فاذكروا الله كذكركم آباءكم أو أشد ذكرا، قال : و التكبير الله أكبر الله أكبر لا إله إلاّ الله و الله أكبر، الله أكبر و لله الحمد، الله أكبر على ما هدانا، الله أكبر على ما رزقنا من بهيمة الأنعام ». ³ در شأن نزول آيه نيز مى‌خوانيم كه امام باقر فرمود: « أنهم كانوا إذا فرغوا من الحج، يجتمعون هناك ، و يعدون مفاخر آبائهم و مآثرهم ، و يذكرون أيامهم القديمة ، و أياديهم