132تمتع را به حج افراد بدل نمايد. ¹ البته در جايى كه شخص مخير باشد در انجام هر يك از انواع حج، مثل حج منذور مطلق، تمتع افضل است، به دليل اين كه مشتمل بر دو منسك حج و عمره است، و دو منسك افضل از منسك واحد است. و برخى از روايات نيز بر آن دلالت مى‌كند. از جمله در روايتى از امام باقر مى‌خوانيم كه در پاسخ راوى كه پرسيده بود آيا حج افراد انجام دهم؟ حضرت فرمود: « لو حججت الفا الفا، لتمتعت ، فلا تفرد ». ² نكته پايانى

اين آيه با اين جمله به پايان مى‌رسد كه فرمود: «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ شَدِيدُ الْعِقٰابِ» . كه خود بيانگر دو نكته اساسى است: يكى سفارش به تقوا، كه در اينجا منظور مراعات احكام و حدود الهى در حج و مناسك آن است.

نكته دوم تهديد به عقاب، و اين حكايت از آن دارد كه بوى مخالفت از سوى مخاطبان اين حكم عمومى و مردمى كه از عهد ابراهيم وجود داشته است، استشمام مى‌شده است. و خداوند خواسته است با اين تهديد راه هرگونه مخالفت را سد نمايد، چنانكه در جاى ديگر فرمود: «وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعٰالَمِينَ (آل‌عمران: 96)».

لطايف و اشارات

1. در برخى از روايات تمام الحج به لقاى امام تفسير شده است، چنانكه امام باقر در روايتى مى‌فرمايد: « تمام الحج لقاء الإمام ». ³ در حال حضور امام،