364استقلال قبيله‌اى آنها بود، مى‌توانستند موقعيّت قديمى خود را در جريان تحوّلات ناشى از هجرت مسلمانان حفظ نمايند؛ ولى ريشه‌هاى وابستگى آنها به بازرگانى اشراف قريش و تعصّب و جمودى كه در عقايد و باورهاى سطحى يهود داشتند، مانع از آن شد كه خود را با افكار، روش‌ها و تعاليم محمّد صلى الله عليه و آله متحوّل سازند. از اين رو به جاى تجديد انديشه و شيوۀ زندگى خود، در لايۀ پيمان مدينه سعى در حفظ و گسترش افكار يهودى - جاهلى در ميان مسلمانان نمودند. به عبارت ديگر در اين مرحله يهود، زير پوشش نقد تعاليم قرآن و نكته‌گيرى از روش زندگى محمّد صلى الله عليه و آله ، متزلزل‌نگهداشتن جامعۀ فرهنگى و معنوى مدينه را نصب‌العين خود قرار دادند.
اين برهه از زمان را اگر بخواهيم به زبان امروزى بيان كنيم، مى‌توانيم از اصطلاح «مبارزۀ فرهنگى با تعاليم اسلام» استفاده كنيم.
اسناد تاريخى فراوانى از چنين تلاش‌هايى توسّط يهوديان در متن قرآن و منابع سيره و كتاب‌هاى تاريخ و حديث ثبت شده است. طبيعى است كه تاريخ، مهمترين واقعه‌ها و اعتراض‌ها را ثبت مى‌كند؛ بنابر اين مى‌توانيم با نظاره و تأمّل بر محتواى آن، مبانى فكرى - فرهنگى يهوديان حجاز را در مقابله با تعاليم اسلام دريابيم:
بر اساس مستندات ابن‌اسحاق 1، با مجموعۀ دقيقى از اسناد تاريخى روبرو مى‌شويم كه نه‌تنها در متون سيره ضبط شده است، بلكه بازتاب آن را در قرآن به روشنى مى‌توان ملاحظه كرد.
در اين اسناد كه نويرى نيز به ثبت آن پرداخته 2، نقش محمّد صلى الله عليه و آله و تعاليم او در پالايش عقايد و روش‌هاى دينى يهوديان، به‌خوبى مشهود است و نشان مى‌دهد كه چگونه يهوديان در اين مرحله از منازعات فكرى با پيامبر صلى الله عليه و آله ، ناموفّق بودند.
محمّد صلى الله عليه و آله در اين ميدان با دو روش برخورد كرد: