267اين حديث را «حاكم» به لفظ ديگرى از انس بن مالك آورده است و آن را از احاديث مشهور ميان مردم مدينه دانسته كه تا عصر خود معمول بوده است. ¹

6 / پ : مسجد و مقبرۀ شهداى احد

طبق اين جمله از كلام ابن‌سعد در كتاب «الطبقات الكبرى» كه:

«و جعل (يقصد النبيّ - صلّى‌اللّٰه عليه [ وآله ] وسلّم -) احداً خلف ظهره و استقبل المدينة و جعل عينين جبلاً بقناة عن يساره و جعل عليه خمسين من الرماة». ²مى‌توان پذيرفت كه وقوع نبرد مهاجمان با مؤمنان در سمت غربى تپه روماة بوده است؛ در نتيجه محلّ نيزه‌خوردن حمزه از وحشى، بايد در همان حوالى باشد. ولى با توجّه به اين‌كه بقعۀ تاريخى «مصرع حمزه» (مقبرۀ نخست او) در سمت شرقى روماة و در منطقه‌اى گود قرار داشته است، بايد جسد او را به مكان مرتفع كنونى آورده باشند؛ تا در مسير آب وادى قناة قرار نگيرد. ولى از نظر آثارشناسى مدينه، دو بنا در شرق عينين وجود داشته است: يكى به‌عنوان محلّ نيزه‌خوردن حمزه (موضع الذي طعن فيه حمزه) و ديگرى در پشت آن به عنوان محلّ دفن او (مصرع حمزه). در برخى منابع مى‌خوانيم:

بناى «المصرع» محلّ دفن اوّليّۀ حمزه بوده است كه پس از جارى‌شدن آب، به مكان فعلى منتقل شده است. ³ در برخى مآخذ نيز از قناتى كه معاوية بن ابى‌سفيان براى اهل مدينه در احد حفر نمود، سخن گفته شده و به بحث كنونى مربوط است. ⁴