58مسجد و بهكارگرفتن چوب ساج در سقف مسجد اشاره كردهاند، كه همگى از يك تجديد بناى اساسى به همّت عُمربن عبدالعزيز در اواخر قرن اوّل هجرى، حكايت مىكند.
محمّدبن ابىبكر تلمسانى، در سال 348ه .ق. از بناى مسجد قبا وصفى ارائه داده است كه نشان مىدهد در قرن چهارم، بناى مسجد، معمور و مجلّل بوده است. تلمسانى آن را مربّع و مساحتش را 70*70 ( \ 4900) ذرع دانسته است كه سايهبانهاى اطراف و شبستان آن مجموعاً 43 ستون و منارهاش در ركن غربى، 160 پلّه داشته است. 1كمّ و كيف بناى مذكور همچنان تا اواسط قرن 4 قمرى پابرجا بوده است و بر اثر مرور زمان، فرسودگى و پوسيدگىهاى بناى مسجد نمايان و آن را در معرض خطر فرو ريختن و خرابى قرار داد. تا اينكه در سال 435 ق. «ابويعلى حسينى» آن را تعمير و مرمّت كرد و از خود كتيبهاى به جاى نهاد كه بعدها ضمن خاكبردارى و تعميرات مجدّد بهدست پژوهندگان افتاد. متن كتيبه نهتنها به نام بانى آن اشارۀ صريح نموده، بلكه از تاريخ اتمام و نام معمار آن چنين ياد كرده بود:
«بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ * إِنَّمٰا يَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ... . أمر بعمارة مسجد قباء الشريف، أبو يعلى أحمدبن الحسنبن أحمدبن الحسن ابتغاء ثواب اللّٰه و جزيل عطائه... على يد الشريف حسن المسلم... ابن عبداللّٰهبن مساك في سنة خمس و ثلاثين و أربعمائه». 2نايبالصّدر شيرازى 3 ضمن وصف مشاهدات خود از مسجد قبا، به اين كتيبه اشاره كرده و آن را در فاصلۀ بيست ذراعى سمت چپ محراب اصلى مسجد ديده است.