297در ايّام محاصرۀ خانۀ خليفۀ سوم: «عثمان بن عفان» كه بى شك در المصلّى بوده است و در آن ايّام، عرصه نمازگزاران، محدود به فضاى بستهاى نبوده، همين محلّ باشد كه بعدها به اعتبار وقوع آن سجده، مسجدى در آن بنا نهاده باشند.
مسجد على را اوّلين بار عمر بن عبدالعزيز در عهد وليدبن عبدالملك بنا يا ترميم و دوبارهسازى كرد و امير زينالدّين ضيغم منصورى از بنومَهْنا، كه از سادات علوى و امير وقت مدينه بوده، بار ديگر آن را در سال 881 ق.تجديد بنا كرد؛ تا در زمان عثمانىها از ترميم و تجديد بنا بىبهره نمانند.
ساختمان مسجد، كم عرض و طولانى و داراى محرابى است كه زير گنبدى بزرگ واقع شده است و در دو جانب آن، سه گنبد در شرق و سه گنبد در غرب، احاطهاش كردهاند.
همچنين مسجد داراى منارهاى است به سبك معمول بناهاى عثمانى، كه به اعتبار مداركِ ادارۀ اوقاف مدينه، بناى آن مربوط به سال 881 ق. مىباشد.
در سالهاى 1395 تا 1398ه .ق. كه به ديدار مكرّر اين مسجد نايل آمدم، ديدم كه به واسطۀ احداث ساختمان ايستگاه تقويت برق در مقابل در مسجد، تا حدودى از زيبايى نماى خارجى آن كاسته شده بود.
مسجد با سنگهاى بزرگ سياه و ستونهاى ضخيم و پهن و بسيار مستحكم ساخته شده است و با توجّه به سبك مناره، دقيقاً معلوم مىشود كه به استثناى آثار ترميمى جزئى، اساس بنا از قرن 9 ق. تا كنون پا برجا مانده است.
مسجد على در سمت غربى مناخه و مدخل زقاقالطيار واقع شده و فاصلۀ آن تا مسجدالنّبى كه در قسمت شرق مسجد على قرار دارد، تنها 350 متر است.
نك : پيكرههاى 1 - 19 ؛ 2 - 19