214
ب: بناى مسجد سُقيا
بناى قديمى مسجد، پس از ويرانى، نخستين بار در نيمۀ قرن نهم ه .ق. به همت و سعى نورالدّين سمهودى شناسايى شد و پس از حفّارى و اكتشاف، محراب آن نمايان گشت. سمهودى مىنگارد:
از ظاهر آثار به دست آمده، چنين معلوم شد كه مساحت مسجد سقيا، هفت ذرع در هفت ذرع بوده و با سنگ و گچ بنا شده بود. پس از كشف مكان مسجد و آثار اوليّه، اهل مدينه به ديدن و زيارت آن شتافته، بناى مستحكمى جايگزين خرابههاى آن نمودند.
سمهودى از المناسك ابو عبداللّٰه اسدى، در قرن اوّل هجرى، به نقل از متقدّمين خود روايت كرده كه مسجد سُقيا يكى از زيارتگاههاى مردم مدينه بوده است. ابنشبه نيز در قرن سوم هجرى در فصل «المواضع التي صلّى فيها النّبيّ و مساجده» از كتاب أخبار المدينه، مكان ياد شده را با وصفِ «متبرِّك» ذكر كرده و از آن يادها نموده است.
علىبن موسى به بناى مسجد سُقيا اشاره مىكند و مىگويد:
آن مسجد هماكنون (سال 1303ه .ق.) به قبّةُالرّؤسْ شهرت دارد. 1عبدالقدّوس انصارى در «آثار المدينة المنوّره»، وجهِ تسميۀ اين مكان را به قبّةالرّؤس چنين دانسته است كه در زمان عثمانىها، عدّهاى از سران اعراب باديهنشين چون به قطاع طريقى (راهزنى) دست زده بودند، اعدام و به دستور حكّام عثمانى در آن مكان دفن گرديدند و از آن پس اين مكان به قبّةالرّؤس شهرت يافت.
مؤلّف حقير تلفّظ بومى اهل محل را «قبّةالرُّوسْ» شنيد.
نايبالصّدر شيرازى آن گونه كه در صفحۀ 265 از سفرنامهاش (تحفةالحرمين) آورده، روز 21 محرّم 1306ه .ق. از طريق دروازۀ عبدالحميه مدينه را وداع گفته و در آنجا به انتظار بازگشت به ايران دو روزى توقّف كرده است. وى از بنايى به نام «قبه رأس» در مجاورت دروازۀ شهر ياد كرده و ديده است كه به صورت زيارتگاهى مورد توجّه