57فِي نُفُوسِهِمْ، وَلِيَجْعَلْ ذٰلِكَ ابْوٰاباً فُتُحاً إلىٰ فَضْلِهِ، وَأَسْبٰاباً ذُلُلاً لِعَفْوِهِ.» 1«نمىبينيد خداوند چگونه آزمايش نمود آدم را تا آخرين نفر از مردم اين دنيا، با سنگهايى كه نه زيانى دارد و نه سودى و نه مىبينند و نه مىشنوند، آن تخته سنگها را بيت خود قرار داد آنگونه كه وسيلۀ قوام و قيام مردم باشد. آنگاه آن خانه را در سختترين سرزمينها كه سنگ بسيار و كلوخ كمتر و درههاى پرعمق دارد، در ميان سلسله جبال درشت و ريگهاى نرم و چشمههاى كمآب و آباديهاى پراكنده كه هرگز دام در آن پروار نمىشود. آنگاه خداوند آدم و فرزندانش را فرمود كه چشم به سوى آن بگردانند.
از اين رو، اين خانه، مرجع و مأواى آنها شد. دلها به آن سمت كشيده شد و از سرزمينها و بيابانها و درهها و جزاير جدا افتاده با ذلت و تهليل گويان در حالى كه موهاى ژوليده و غبارآلود دارند، به زيارت آن مىشتابند. و اين در حالى است كه لباسهاى خويش را پشت سر گذارده و با زياد نمودن موها، سيماى زيباى خود را زشت نمودهاند تا امتحانى بزرگ و آكنده از مشقت را در برابر خدا به نمايش گذارند.
و خداوند اين آزمايش را وسيلۀ رحمت و رسيدن به قرب وصال و بهشت خويش قرار داد.
اگر خداوند مىخواست خانۀ خود و مشاعر بزرگ دين را در ميان انبوه درختان سرسبز و نهرها و زمينهاى هموار و محلّ خرم پردرخت ميوهدار و پربنا و آبادىهاى متصل به يكديگر كه گرداگردِ آن مزارع گندم سرخفام و مرغزار سبز و كشتزارها و بساتين پرآب و زراعتهاى تر و تازه و راههاى آباد و پر رهرو قرار دهد؛ در اين صورت ميزان اجر حج نيز برحسب كاهش ميزان سختى آزمايش اندك مىشد. و هرگاه پايههايى كه اين را محتمل گشته و سنگهايى كه