237آنها نسبت به روزگار پيش از آن بود.اجتماعاتى هم در اطراف مسجد برپا مىشد.
بسيارى از اين مجالس در شبهاى تابستان برگزار مىگرديد كه البته اين به جز حلقههاى علمى بود.
وضعيت علمى
در بحث پيشين خود از موقعيت علمى مكه در دوران عباسى اوّل اشاره كرديم كه محافل علمى مكه به فقيهان برجستهاى كه مشهورترين آنان اوزاعى،سفيان ثورى، سفيان بن عيينه و فضل بن عباس بود،منتهى مىشد.نيز گفتيم كه سفيان بن عُيَيْنه برجستهترين آنان بود كه فقه را از شافعى گرفت،همان طور كه احمد بن حنبل و محمد بن اسحاق از او اخذ علم كردند.
در اين دوره،مسلم بن خالد زنجى و عدهاى ديگر از اعلام،شهرت يافتند.همين طور ستارۀ مالك بن انس در مدينه،درخشيد و طلاب مكه هم به وى پيوند خورده و از وى روايت كردند،چنان كه شافعى 1هم نزد وى شاگردى كرد.بدين ترتيب حلقههاى علمى مكه پر از طلابِ نسلى شد كه ما از آنها سخن گفتيم و بايد به آنان اصحاب مالك و شافعى و سپس اصحاب احمد بن حنبل را افزود.در اين وقت ابوالوليد محمد بن عبدالله ازرقى،نخستين نويسندۀ تاريخ مكة و أخبارها در ميان آنان درخشيد.چيزى نگذشت كه عالمان برجستۀ مكه در شهرها پراكنده شدند و تحرّك علمى شهر مكه پايين آمد.هنوز قرن چهارم هجرى نرسيده بود كه نشانهاى ضعف،وضوح بيشترى در بلاد يافت.
دنياى اسلام در اين دوره پر از اختلافات مذهبى بود.كار دعوت خوارج بالا گرفت و اقوال معتزله و مرجئه شهرت يافت و مذاهب شيعه با همۀ تنوّع آن منتشر شد و جدال و