220بعد،ابن طولون در قاهره مسجد و مناره‌اى به همين سبك ولى كوچك تر از آن احداث كرد.اين بنا و معمارى ظاهراً به تقليد از معبدهاى كلدانيان و بابليان 1و يابرج بابل 2ساخته شده است.زيرا كلدانيان اين نوع معبدها را براى انجام قربانى مى‌ساختند كه مى‌بايد به بالاترين نقطه برده و تقديم خدايان شود.(تصوير شمارۀ 63)
2- جامع ابى دُلف
يكى ديگر از مسجدهاى قديمى و تاريخى سامراء،مسجد ابودلف است كه توسط ابودلف قاسم بن عيسى عجلى كرجى،از حاكمان عصر عباسى(ف 226 ق)،ساخته شد.
ابو دلف،در ادب و شعر و جنگ آورى و شجاعت شهره بود،سفرى به ايران داشت و خاطراتش را در سفرنامه‌اى به نام سفرنامه ابى دُلف در ايران به رشته تحرير در آورده است.
مسجد ابى دلف در شمال شرقى سامراء،در محله المتوكليه،قرار دارد و مساحتى حدود سى هزار متر مربع،يعنى 135*213 متر،با هفده درب ورودى و پنج رواق و شبستان دارد.در داخل شبستان محراب و منبر واقع شده و صحن آن داراى سه حياط است كه مناره‌اى نيز در كنار آن ساخته شده است. 3تركيب معمارى اين مسجد را معماران مغربى و مصرى در قيروان و قاهره اقتباس كرده و مسجدهايى بر آن اساس ساخته‌اند.ساخت مسجد ابى دُلف در حدود 246 ق به پايان رسيد و امروزه از آن جز ديوارهاى مخروبه بيرونى و شبستان اثرى برجاى نمانده است. 4