167در عصر قاجار هم توجه خاصى به مشهد كاظمين شد،آقا محمد خان قاجار تعميرات و بازسازى‌هاى عمده‌اى در حرم انجام داد.او در 1211 ق دو گنبد آستان را،از پايين تا بالا،با طلاى ناب پوشانيد.ايوان رواق جنوبى را نيز طلا كارى كرد و كف حرم و صحن را با سنگ‌هاى مرمر فرش كرد.خانه‌هايى را در اطراف صحن خريدارى كرد و صحن را توسعه داد. 1
فتحعلى شاه قاجار در 1221 ق،داخل رواق‌ها را آينه كارى و كاشى كارى كرد و طلاهاى مناره‌ها را تجديد كرد.اين كار در 1229 ق به اتمام رسيد.بيست و شش سال بعد،معتمد الدوله منوچهر خان گرجى،از دولت مردان عصر قاجار،ايوان رواق جنوبى، شرقى و غربى را طلا كارى كرد.در 1282 ق شيخ العراقين،وكيل امير كبير،از ثلث ماترك ميراث وى تعميراتى در آستان انجام داد و به بازسازى و تذهيب ايوان‌ها و آينه‌كارى حرم و رواق‌ها و كاشى كارى صحن پرداخت.يك سال بعد،ناصر الدين شاه ضريحى از نقره بر دو مزار مطهر ساخت و آن را جاى گزين ضريح فولادى عصر صفوى كرد.برخى ديگر از دولت مردان دورۀ قاجار از جمله فرهاد ميرزا،فرزند عباس ميرزا،نيز در بازسازى و توسعه حرم نقش داشتند. 2
امروزه،حرم و آستان كاظمين بيش از 14514 متر مربع مساحت دارد.طول آن 123 و عرض آن 115 متر است.حرم به صورت مستطيل ساخته شده و با فضاهاى اطراف در مجموع بيش از 26 هزار متر مربع است.در هر حال،بخش زيادى از حرم و آستان از بناهاى شاه اسماعيل صفوى است و براساس كتيبه‌اى سال 926 ق،تاريخ پايان بنا است.
(تصوير شمارۀ 47)
1- صندوق و ضريح
در دوران آل بويه،معزالدوله روى قبرهاى امامين كاظمين صندوقى از چوب ساج نصب كرد و اين صندوق در آتش سوزى سال 441 ق سوخت.ارسلان بساسيرى،از