274
زمان جمعآورى صدقات
سخن مالك را قبلا ذكر كرديم ولى گويى اين روش از زمان عمر بن خطاب معمول بوده است.زيرا ابن سعد روايت كند كه عمر بن خطاب كارگزاران زكات را پيش از تابستان مىفرستاد. 1و در خور توجه است كه عطايا را در آغاز تابستان و هنگام طلوع ثريا مىپرداخت.
پس ميان گرفتن زكاتها و پرداخت عطايا رابطهاى بود.
جمعآورى صدقات در آغاز تابستان،مطابق تقويم شمسى است كه با اوضاع طبيعت هم تناسب دارد.ولى شافعى مىگويد كه من دوست دارم در اول محرم زكاتها را بستانم.اعم از اين كه محرم در تابستان باشد يا زمستان. 2معلوم مىشود كه او براى جمعآورى صدقات تقويم قمرى را بر شمسى-هر چند مشكلاتى ايجاد كند-ترجيح مىداده است.
از آنچه در پيش گفتيم معلوم مىشود كه صاحبان مواشى پيش از تابستان بر سر آبهاى خود گرد مىآمدهاند.و چنان بر مىآيد كه هر قبيله را منطقهاى معين بوده كه در آن جولان مىداده است و بر سر چاههاى خود گرد مىآمدهاند كه آنها را از تجاوز و غصب محافظت كنند.حفاظت اين چاهها يا تصرف آنها از عوامل مهم جنگ و ستيز ميان صحرانشينان بوده است ولى چون اسلام آمد و دولت اسلامى بر سرتاسر جزيرة العرب سيطره يافت براى هر قبيله چراگاهى و آبى معين شد و اين امر سبب توقف يا تقليل اين جنگها گرديد.
دولت آبهايى را كه قبايل در تابستان بر سر آنها فرود مىآمدند زير نظر داشت و جمع آورى صدقات بر اساس مراتع اين آبها بود و اين امر هم براى قبايل و هم براى كارگزاران صدقات تسهيلات بيشترى بود.
در منابع نام منازلى كه جمعآورى كنندگان صدقات بنى كلاب و فزاره فرود مىآمدهاند،ذكر شده است:
اما جمع آورندگان صدقات بنى كلاب؛ابو زياد كلابى گويد:چون عامل بنى كلاب براى جمعآورى صدقات ايشان از مدينه خارج شود و نخست در اريكه فرود آيد سپس از اريكه به