258«مگر آن گروه از مشركان كه با ايشان پيمان بستهايد و در پيمان خود كاستى نياوردهاند و با هيچ كس بر ضد شما همدست نشدهاند.با اينان به پيمان خويش تا پايان مدتش وفا كنيد.از آنها دست برداريد،زيرا خدا پرهيزگاران را دوست دارد».(التوبه:4)
البته ناگفته نماند كه اينگونه مصالحهها به سالهاى نخستين هجرت برمىگردد؛ هنگامى كه خصومت قريش براى اسلام خطرى تهديد كننده بود.
در آن روزها اوضاع و احوال به گونهاى بود كه بايد قريش از ديگر قبايل منعزل شود تا هر چه ناتوانتر گردد.معاهداتى كه در سالهاى بعد بسته شده از موضع قدرتاند و حكايت از تثبيت اسلام و ضعف قريش دارند.البته در آن گونه معاهدات مصالحهآميز نيز بعدها تجديد نظر شد.
شروطى كه رسول خدا-ص-در معاهدات خود ذكر كرده،همه در كتاب«الوثائق السياسيه فى عصر الرسول و الخلافة الراشديه»تأليف حميد اللّه خان گرد آمده است،شمار معاهداتى كه پيامبر بسته است حدود دويست معاهده است.كه از حيث طول و محتوا با هم متفاوتاند.در برخى فقط اشارهاى به موضوعى است و بعضى از چند كلمه تجاوز نمىكنند و بعضى بيش از يك صفحهاند.
ترديد نيست كه نمىتوان بطور قطع و يقين گفت كه اين معاهدات بىهيچ تغيير و تحريف يا بىهيچ افزون و كاست به دست ما رسيدهاند.بخصوص در آنهايى كه به نام افراد نوشته شده و جنبۀ مادى دارند؛مثل دادن جايى را به اقطاع يا دادن پارهاى امتيازات،اين شبهه قوىتر است.
بعضى از نامهها به ملوك و حكام بلاد بيرون از جزيرة العرب نوشته شدهاند كه البته موضوع بحث ما نيستند.بعضى نيز به برخى از رؤساى اهل يمن نوشته شدهاند.البته يمن در قلمرو دولت اسلامى پيوسته بود ولى اوضاع سياسى و اقتصادى و تاريخى آن را گاه رسول خدا ص-رعايت مىكرد و در نامههاى خود برخى شروط خاص را كه تحت تأثير آن اوضاع بود پيشنهاد مىكرد.بحث در اوضاع يمن هم از موضوع ما خارج است از اين جهت به آن نمىپردازيم.
سرشت نظام بدوى و اوضاعى كه حتى بعد از فتح مكه و منضم شدن آن به حوزه اسلام و سيطرۀ دولت اسلام بر حجاز و سراسر جزيرة العرب حكمفرما بود،همه سبب شده بود